Phản ứng của Giáo hội Công giáo trước trí tuệ nhân tạo cho đến nay

[Vox Clamantis]

Khi sự chờ đợi dành cho thông điệp đầu tiên của Đức Giáo hoàng Lêô XIV ngày càng gia tăng, những giáo huấn gần đây đã phác họa rõ hơn đường hướng tiếp cận của Giáo hội Công giáo đối với trí tuệ nhân tạo.​

---

Đức Giáo hoàng Lêô XIII được biết đến như vị giáo hoàng đã dấn thân mạnh mẽ trước những biến chuyển xã hội sâu rộng do cuộc cách mạng công nghiệp gây ra, đặc biệt qua thông điệp Rerum Novarum năm 1891.

Vị kế nhiệm ngài, Đức Giáo hoàng Lêô XIV, đã chọn tông hiệu của mình một phần vì mong muốn đối diện với điều mà ngài gọi là cuộc “cách mạng công nghiệp” kế tiếp — những tiến triển trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), vốn “đặt ra những thách đố mới trong việc bảo vệ phẩm giá con người, công lý và lao động”.

Dù Vatican chưa chính thức công bố, thông điệp đầu tiên trong triều đại giáo hoàng của Đức Lêô được cho là sắp được ban hành và dự kiến sẽ đề cập đến các thách đố luân lý do AI đặt ra, cũng như những hệ quả sâu rộng của công nghệ này đối với lao động con người, các tương quan xã hội và phẩm giá nhân vị.

Trong khi thế giới chờ đợi những chỉ dẫn sâu hơn từ Đức Thánh Cha về AI, dưới đây là tóm lược một số thành tố quan trọng nhất trong phản ứng của Giáo hội, cho đến nay, trước hiện tượng trí tuệ nhân tạo.
​

Tháng 2/2020: Lời kêu gọi Rôma về đạo đức AI​

Năm 2020, Hàn lâm viện Tòa Thánh về Sự sống công bố “Lời kêu gọi Rôma về đạo đức AI”, và kể từ đó, một số tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới, trong đó có Microsoft và Cisco, đã tham gia ký kết cam kết này. Văn kiện tương đối ngắn gọn này kêu gọi việc sử dụng AI một cách có đạo đức, được hướng dẫn bởi các nguyên tắc minh bạch, bao gồm, trách nhiệm giải trình, công bằng, đáng tin cậy, an toàn và bảo vệ quyền riêng tư. Văn kiện nhấn mạnh rằng AI phải phục vụ mọi người không phân biệt đối xử, tránh mọi hình thức bóc lột và giúp con người phát triển các khả năng của chính mình.

“Khi chúng ta thiết kế và hoạch định xã hội của ngày mai, việc sử dụng AI phải tuân theo những hình thức hành động mang định hướng xã hội, sáng tạo, kết nối, sản xuất, có trách nhiệm và có khả năng tạo ra tác động tích cực đối với đời sống cá nhân cũng như xã hội của các thế hệ trẻ,” bản cam kết nêu rõ.

Tháng 1/2025: Antiqua et Nova​

Cho đến nay, hướng dẫn sâu rộng nhất của Vatican về trí tuệ nhân tạo được tìm thấy trong Antiqua et Nova — “cũ và mới” — một văn kiện dài khoảng 30 trang được công bố dưới thời Đức Giáo hoàng Phanxicô vào tháng 1/2025.

Văn kiện đối chiếu bản tính có tương quan và luôn kiếm tìm chân lý của con người với các hệ thống AI hiện đại, vốn chủ yếu vận hành dựa trên nhận diện mô thức và thiếu vắng các chiều kích sáng tạo, thiêng liêng và luân lý của tư duy con người.

Kêu gọi một khung đạo đức vững chắc để hướng dẫn việc phát triển và triển khai AI, văn kiện chỉ ra một số nguy cơ tiềm tàng trong quá trình phát triển công nghệ này, đồng thời nhấn mạnh rằng AI phải luôn tôn trọng và thăng tiến phẩm giá nội tại của mọi con người. Văn kiện nói thêm rằng sự phát triển của AI cần thúc đẩy chúng ta tiến tới “một sự trân trọng mới mẻ đối với tất cả những gì thuộc về con người”.
​

Tháng 5/2025: Diễn từ trước Hồng y đoàn​

Lần đầu tiên Đức Lêô công khai nhắc đến AI là vào ngày thứ hai trọn vẹn sau khi trở thành giáo hoàng, trong bài diễn văn trước Hồng y đoàn:

“Trong thời đại chúng ta, Giáo hội trao tặng cho mọi người kho tàng giáo huấn xã hội của mình để đáp lại một cuộc cách mạng công nghiệp khác, cũng như những phát triển trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, vốn đặt ra những thách đố mới cho việc bảo vệ phẩm giá con người, công lý và lao động.”
​

Tháng 6/2025: Sứ điệp gửi Hội nghị thường niên lần thứ hai về Trí tuệ nhân tạo, Đạo đức và Quản trị doanh nghiệp​

Trong bài phát biểu gửi một hội nghị tại Rôma, Đức Lêô lưu ý rằng việc nhìn nhận và tôn trọng những gì là đặc thù của nhân vị, đặc biệt là thiện ích của trẻ em, là điều thiết yếu trong bất kỳ cuộc thảo luận nào về một khung đạo đức thích đáng cho việc quản trị AI.

Con đường phía trước “đòi hỏi phải tính đến thiện ích của con người không chỉ về mặt vật chất, mà còn về trí tuệ và tinh thần; nghĩa là phải bảo vệ phẩm giá bất khả xâm phạm của mỗi nhân vị, đồng thời tôn trọng sự phong phú và đa dạng về văn hóa cũng như thiêng liêng của các dân tộc trên thế giới. Sau cùng, những lợi ích hay rủi ro của AI phải được đánh giá chính xác theo tiêu chuẩn đạo đức cao hơn này,” ngài nói.

​

Tháng 6/2025: Diễn từ với những người tham dự Năm Thánh của các Chính quyền​

Trong bài diễn văn gửi các nhà lãnh đạo chính trị, Đức Lêô nhấn mạnh rằng “đời sống cá nhân của chúng ta có giá trị lớn hơn bất kỳ thuật toán nào, và các tương quan xã hội cần những không gian phát triển vượt xa những khuôn mẫu giới hạn mà bất kỳ cỗ máy vô hồn nào có thể đóng gói sẵn”.

Đức Giáo hoàng nói tiếp: “Trái lại, ký ức của chúng ta có tính sáng tạo, năng động, sản sinh, có khả năng nối kết quá khứ, hiện tại và tương lai trong một cuộc kiếm tìm ý nghĩa sống động và phong nhiêu, với tất cả những hệ quả đạo đức và hiện sinh đi kèm.”
​

Tháng 7/2025: Sứ điệp gửi Hội nghị AI for Good Summit 2025​

Trong sứ điệp do Đức Hồng y Pietro Parolin, Quốc vụ khanh Tòa Thánh, chuyển tải, Đức Lêô gửi lời chào đến những người tham dự AI for Good Summit 2025. Ngài tái khẳng định rằng AI phải được phát triển và sử dụng vì công ích, bảo đảm rằng công nghệ này phục vụ lợi ích của toàn thể nhân loại.

“Dù AI có thể mô phỏng một số khía cạnh của lý trí con người và thực hiện những nhiệm vụ nhất định với tốc độ cũng như hiệu quả phi thường, nó không thể tái tạo sự phân định luân lý hay khả năng hình thành các tương quan đích thực. Vì thế, sự phát triển của những tiến bộ công nghệ như vậy phải luôn đi đôi với sự tôn trọng các giá trị nhân bản và xã hội, năng lực phán đoán theo lương tâm ngay thẳng, và sự trưởng thành trong trách nhiệm của con người,” Đức Giáo hoàng nói.

Tháng 11/2025: Sứ điệp gửi Diễn đàn những người kiến tạo AI​

Trong sứ điệp gửi hội nghị dành cho những người kiến tạo AI được tổ chức tại Vatican, Đức Lêô bày tỏ lòng biết ơn đối với “tất cả những ai, qua nghiên cứu, tinh thần doanh nghiệp và tầm nhìn mục vụ, đang tìm cách bảo đảm rằng các công nghệ mới nổi vẫn được định hướng về phẩm giá con người và công ích”.

Trích dẫn Antiqua et Nova, Đức Lêô lưu ý rằng AI, cũng như mọi phát minh của con người, phát xuất từ năng lực sáng tạo mà Thiên Chúa đã trao ban cho mọi người:

“Vì thế, Giáo hội kêu gọi tất cả những người kiến tạo AI vun trồng sự phân định luân lý như một phần nền tảng trong công việc của họ — phát triển những hệ thống phản ánh công lý, tình liên đới và lòng tôn kính đích thực đối với sự sống.”
​

Tháng 11/2025: Sứ điệp của Đức Lêô XIV gửi những người tham dự Đại hội quốc tế của Hàn lâm viện Tòa Thánh về Sự sống: “Trí tuệ nhân tạo và y học: thách đố của phẩm giá con người​

Phát biểu trước một hội nghị y khoa, Đức Lêô nói rằng để bảo đảm tiến bộ đích thực trong lĩnh vực y tế, “điều cấp thiết là phẩm giá con người và công ích phải luôn là những ưu tiên kiên định đối với tất cả mọi người, cả cá nhân lẫn các thực thể công quyền”.

“Có thể dễ dàng nhận ra tiềm năng hủy hoại của công nghệ, thậm chí của nghiên cứu y khoa, khi chúng bị đặt vào sự phục vụ của các hệ tư tưởng phản nhân bản. … Từ góc nhìn đó, tôi cho rằng sự dấn thân của quý vị trong việc khám phá tiềm năng của trí tuệ nhân tạo trong y học có ý nghĩa rất lớn,” Đức Giáo hoàng nói.

“Nếu AI được đặt để phục vụ phẩm giá con người và việc cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe một cách hiệu quả, chúng ta phải bảo đảm rằng nó thật sự nâng cao cả các tương quan liên vị lẫn chất lượng chăm sóc được trao ban.”

Tháng 11/2025: Tiếp kiến những người tham dự Hội nghị “Phẩm giá của trẻ em và thanh thiếu niên trong thời đại trí tuệ nhân tạo”​

“Trẻ em và thanh thiếu niên đặc biệt dễ bị thao túng bởi các thuật toán AI có khả năng ảnh hưởng đến quyết định và sở thích của các em. Điều thiết yếu là cha mẹ và các nhà giáo dục phải ý thức về những động lực này, đồng thời cần phát triển các công cụ để giám sát và hướng dẫn người trẻ trong những tương tác của họ với công nghệ,” Đức Lêô nói trong bài phát biểu trước một hội nghị về thiện ích của trẻ em trong thời đại AI. Trên hết, trẻ vị thành niên cần được hướng dẫn trong việc sử dụng AI thông qua “những nỗ lực giáo dục hằng ngày và liên tục”, ngài nói.

Đức Giáo hoàng nhấn mạnh rằng các chính phủ và tổ chức quốc tế có trách nhiệm xây dựng và thực thi những chính sách bảo vệ phẩm giá của trẻ vị thành niên trong kỷ nguyên AI. Điều này bao gồm việc cập nhật các luật bảo vệ dữ liệu hiện hành để đáp ứng những thách đố mới do các công nghệ mới nổi đặt ra, đồng thời thúc đẩy các chuẩn mực đạo đức trong việc phát triển và sử dụng AI.
​

Tháng 11/2025: Phát biểu trực tuyến với giới trẻ tại Đại hội Giới trẻ Công giáo Toàn quốc ở Indianapolis​

Phát biểu trực tuyến với hàng ngàn người trẻ, Đức Lêô trả lời câu hỏi của một thanh niên về cách sử dụng AI có trách nhiệm. Ngài nói rằng điều đó có nghĩa là “sử dụng AI theo những cách giúp con lớn lên, chứ không bao giờ theo những cách khiến con sao nhãng khỏi phẩm giá của mình hay khỏi lời mời gọi nên thánh. Trong việc học của con, hãy tận dụng tối đa thời gian này.”

“AI có thể xử lý thông tin rất nhanh, nhưng nó không thể thay thế trí tuệ con người. Và đừng yêu cầu nó làm bài tập thay cho con. Nó không thể trao ban sự khôn ngoan đích thực. Nó thiếu một yếu tố rất quan trọng của con người: AI sẽ không phân định đâu là điều thật sự đúng hay sai. Và nó cũng không thể đứng lặng trong sự kinh ngạc đích thực trước vẻ đẹp của công trình tạo dựng của Thiên Chúa,” Đức Thánh Cha nói.

“Vì thế, hãy thận trọng; hãy khôn ngoan; hãy cẩn trọng để việc sử dụng AI không giới hạn sự trưởng thành nhân bản đích thực của con. Hãy sử dụng nó theo cách mà nếu ngày mai nó biến mất, con vẫn biết suy nghĩ, biết sáng tạo, biết hành động bằng chính mình, biết xây dựng những tình bạn chân thật. Hãy nhớ rằng AI không bao giờ có thể thay thế món quà độc nhất là chính con dành cho thế giới.”
​

Tháng 12/2025: “Trí tuệ nhân tạo và việc chăm sóc ngôi nhà chung của chúng ta”​

Trong bài diễn văn gửi một hội nghị nhằm nhận diện các rủi ro, lạm dụng và bất bình đẳng phát sinh từ việc sản xuất và sử dụng AI một cách phi đạo đức hoặc thiếu kiểm soát, Đức Lêô tái khẳng định tầm quan trọng của việc bảo vệ “tự do tâm trí” của người trẻ.

“Trí tuệ nhân tạo chắc chắn đã mở ra những chân trời mới cho sự sáng tạo, nhưng nó cũng làm dấy lên những quan ngại nghiêm trọng về các hệ quả có thể xảy ra đối với sự mở ra của nhân loại trước chân lý và vẻ đẹp, cũng như đối với khả năng kinh ngạc và chiêm niệm. Việc nhận diện và bảo vệ những gì làm nên đặc tính của nhân vị và bảo đảm sự phát triển quân bình của con người là điều thiết yếu để thiết lập một khung thích đáng nhằm quản lý các hệ quả của trí tuệ nhân tạo,” Đức Giáo hoàng nói.

Tháng 1/2026: Sứ điệp nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 60​

Trong sứ điệp đầu tiên nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 60, Đức Lêô cảnh báo rằng trí tuệ nhân tạo và các công nghệ kỹ thuật số có thể làm suy yếu các tương quan nhân bản và bóp méo thực tại nếu chúng không được hướng dẫn bởi tinh thần trách nhiệm và đặt nền trên giáo dục. Ngài cảnh báo về nguy cơ trao phó phán đoán của con người cho các thuật toán và hệ thống tự động, đặc biệt là những hệ thống được thiết kế nhằm tối đa hóa mức độ tương tác trên mạng xã hội.

“Khuôn mặt và giọng nói của chúng ta là những nét độc đáo, riêng biệt của mỗi con người. … Khuôn mặt và giọng nói là thánh thiêng,” Đức Giáo hoàng nói.
​

Tháng 3/2026: Quo Vadis, Humanitas​

Văn kiện này của Ủy ban Thần học Quốc tế, một cơ quan do Đức Hồng y Víctor Manuel Fernández, Tổng trưởng Bộ Giáo lý Đức tin của Vatican, làm chủ tịch, đã được Đức Giáo hoàng Lêô XIV phê chuẩn. Khi đề cập đến AI, ủy ban cảnh báo rằng những hình thức tri thức và tính toán bị tách rời khỏi trí tuệ con người vốn mang tính nhập thể, cụ thể và đặt trong bối cảnh sống — cũng như tách rời khỏi tri thức tương quan được truyền lại qua các thế hệ nhờ giáo dục — có thể trở thành mối đe dọa đối với thiện ích đích thực của nhân loại.​

---

Nguồn: EWTN News​