Thung lũng Silicon hướng về Rôma khi Đức Lêô XIV chuẩn bị công bố thông điệp về trí tuệ nhân tạo

[nannerl]

Đức Giáo hoàng Lêô XIV sẽ công bố thông điệp đầu tiên của triều đại giáo hoàng vào ngày 25/5, một văn kiện được kỳ vọng sẽ đưa trí tuệ nhân tạo vào trung tâm giáo huấn xã hội Công giáo và mở ra giai đoạn mới trong cuộc đối thoại giữa Vatican với Thung lũng Silicon.​

---

Ảnh: Vatican Media​

Thông điệp mang tên Magnifica Humanitas - “Nhân tính huy hoàng” - được xem là nỗ lực cập nhật tư tưởng xã hội Công giáo trước những biến đổi sâu rộng do AI tạo ra trong lao động, giáo dục, chiến tranh, truyền thông, môi trường và đời sống cộng đồng. Văn kiện này xuất hiện trong bối cảnh các chính phủ, doanh nghiệp công nghệ và tổ chức xã hội dân sự đang tranh luận gay gắt về cách kiểm soát một công nghệ có khả năng tái định hình nền kinh tế và quan hệ con người.

Đức Lêô XIV đã ký thông điệp ngày 15/5, đúng dịp kỷ niệm 135 năm Rerum Novarum, văn kiện năm 1891 của Đức Giáo hoàng Lêô XIII, được coi là nền tảng của giáo huấn xã hội Công giáo hiện đại. Khi đó, Giáo hội lên tiếng trước những xáo trộn do Cách mạng Công nghiệp gây ra, đặc biệt về quyền lợi người lao động, công đoàn và công bằng xã hội.

Sự lựa chọn thời điểm lần này mang tính biểu tượng rõ rệt. Từ khi được bầu chọn, Đức Lêô XIV nhiều lần mô tả AI như một “cuộc cách mạng công nghiệp” mới, nhưng thách đố lớn nhất không nằm ở công nghệ, mà ở câu hỏi con người là ai và phẩm giá con người sẽ được bảo vệ ra sao trong một thế giới ngày càng được điều hành bởi thuật toán.

Theo Vatican, Đức Lêô XIV sẽ đích thân giới thiệu văn kiện tại Hội trường Thượng Hội đồng, trước các quan chức giáo triều, thần học gia và đại diện giới công nghệ. Sự kiện dự kiến có sự tham dự của các hồng y đứng đầu một số cơ quan quan trọng của Tòa Thánh, cùng các học giả về thần học chính trị, tư tưởng xã hội Công giáo và đạo đức công nghệ.

Sự hiện diện của Christopher Olah, đồng sáng lập Anthropic, công ty đứng sau Claude, cho thấy mức độ quan tâm ngày càng lớn của ngành công nghệ đối với tiếng nói luân lý của Vatican. Anthropic lâu nay tự định vị là doanh nghiệp đặt an toàn AI ở trung tâm hoạt động, nhưng sự góp mặt của công ty tại một sự kiện của Tòa Thánh cũng khiến một số nhà phê bình cảnh báo về nguy cơ các tập đoàn công nghệ hưởng lợi từ sự gần gũi với uy tín đạo đức của Giáo hội.

Trong hơn một năm qua, Đức Lêô XIV đã nhiều lần cảnh báo rằng AI không thể thay thế phán đoán luân lý của con người, tương quan nhân vị, vai trò của bác sĩ, giáo viên, linh mục hay trách nhiệm của các nhà lãnh đạo chính trị. Ngài cũng kêu gọi đặt con người “trước thuật toán”, thúc đẩy hợp tác đa phương, xây dựng quy định quốc tế và ngăn chặn việc trao quyền quyết định sinh tử cho các hệ thống vũ khí tự động.

Thông điệp của Đức Giáo hoàng được chờ đợi trong bối cảnh Vatican đã tăng tốc đối thoại với giới công nghệ từ thời Đức Phanxicô. Các sáng kiến như “Lời kêu gọi Rôma về Đạo đức AI”, được Microsoft, IBM, FAO và sau đó là Cisco ký kết, đã đặt nền móng cho cách tiếp cận của Tòa Thánh, rằng AI phải phục vụ phẩm giá con người, công ích, sự thật và hòa nhập xã hội.

Tại một hội nghị về AI ở Rôma trước ngày công bố thông điệp, các chuyên gia công nghệ đều đồng ý rằng AI không thể bị để mặc cho một số ít công ty giàu có kiểm soát. Mitchell Baker, đồng sáng lập Mozilla, nói các hệ thống AI cần được thiết kế để người dân, chính phủ và xã hội dân sự có thể hiểu, giám sát và tham gia định hình.

Cuộc chạy đua giữa các quốc gia và tập đoàn có thể đẩy nhân loại vào một “tương lai phi nhân” nếu những vấn đề về việc làm, quan hệ xã hội và môi trường bị xem nhẹ. Vatican có thể đóng vai trò quy tụ các bên liên quan, tương tự một diễn đàn đạo đức toàn cầu cho AI.

Đối với nhiều nhà quan sát, Magnifica Humanitas có thể định hình khung luân lý cho một cuộc tranh luận đang vượt quá khả năng tự điều chỉnh của ngành công nghệ. AI phải được đặt dưới câu hỏi căn bản: công nghệ này phục vụ con người, hay đang tái định nghĩa con người theo logic của máy móc.​