Tích cực
- Tham gia
- 21/1/24
- Bài viết
- 169
- Chủ đề Author
- #1
Hai vị tiền nhiệm trước đây, Đức Phanxicô và Biển Đức, khi nói đến những đặc tính tốt của thế tục, các ngài thường dùng cụm từ ‘healthy secularity’ tạm dịch ‘có khuynh hướng thế tục lành mạnh,’ và khi nói đến những điểm tiêu cực, hai ngài thường dùng từ ‘chủ nghĩa thế tục’ ‘secularism.’ Nhưng giờ đây khi đào sâu thêm những ưu điểm, Đức Lêô đã sử dụng cụm từ ‘healthy secularism’ ‘chủ nghĩa thế tục lành mạnh’
Lời nói mới đây ca ngợi ‘chủ nghĩa thế tục lành mạnh’ của Đức Lêô thoạt tiên không được các phương tiện truyền thông Hoa Kỳ chú tâm cho lắm. Nhưng xét đến việc chúng được tuyên bố chỉ một ngày sau khi Đức Lêô gián tiếp chỉ trích chính quyền Hoa kỳ đương nhiệm, đặc biệt là lãnh vực di dân, những lời nói của ngài giờ đây mang cả một ý nghĩa mới trong bối cảnh chính trị Hoa Kỳ.
Người ta quan sát thấy cách sử dụng cụm từ trên vào ngày 29 tháng 9 khi Ngài nói chuyện với nhóm làm việc ở Nghị viện Liên âu. “Những định chế Liên âu,” ngài nhận xét, “cần có những người biết sống trong một chủ nghĩa thế tục lành mạnh, đó là, một lối suy nghĩ và hành động khẳng định giá trị của tôn giáo trong khi bảo toàn tính đặc trưng - không chia cắt hay làm hoang mang - từ lĩnh vực chính trị.” Lời nhận xét của ngài nhất quán với những phát biểu của hai vị tiền nhiệm; Đức Phanxicô và Biển Đức XVI, trong khi phát triển ý tưởng đó sâu xa hơn.
Nhìn thoáng qua dường như Đức Lêô chỉ lập lại những khuôn mẫu sáo mòn của Vatican. Đức Biển Đức trong bài nói chuyện năm 2010 về các Kitô hữu Trung Đông đưa ra nhận xét: “Khuynh hướng thế tục lành mạnh bảo đảm hoạt động chính trị không thao túng tôn giáo, trong khi thực hành tôn giáo được thoát khỏi một nền chính trị tư lợi.” Cùng một suy tưởng vào năm 2024 khi thăm Corsica, Đức Phanxicô cũng mường tượng ra khuynh hướng thế tục ‘thăng tiến hợp tác bền vững giữa thế quyền dân sự và thể chế giáo hội để mang lại hữu ích cho toàn thể cộng đồng”
Nhưng hãy để ý Đức Phanxicô và Biển Đức khen ngợi ‘có tính cách thế tục’ ‘secularity’ chớ không phải là ‘chủ nghĩa thế tục’ ‘secularism.’ Thật vậy Đức Biển Đức còn phân biệt “trong hình thể ý thức hệ cực đoan của nó, khuynh hướng thế tục biến chất thành chủ nghĩa thế tục đã chối bỏ công dân quyền công khai bày tỏ tôn giáo và tuyên bố rằng chỉ có Nhà nước mới có quyền đưa ra luật cho phép những hình thức công khai mà tôn giáo có thể thực hiện.”
Vào năm 2008, khi nói chuyện với các giám mục Hoa kỳ tại Đền Đức Mẹ Vô nhiễm ở thủ đô Washington D.C, Đức Biển Đức đã công khai kết án chủ nghĩa thế tục Hoa kỳ vì "tế nhị mà nói [chủ nghĩa thế tục đã giảm thiểu] niềm tin tôn giáo xuống chỉ còn lại một mẫu số chung nhỏ nhất.” Ngài cũng có lần xem chủ nghĩa thế tục tự thân chỉ là một thứ chủ nghĩa nền móng ‘fundamentalism.’ Còn với Đức Phanxicô, ngài gần như đánh đồng nó với chủ thuyết vô thần ‘atheism.’ Trong một bài nói chuyện với Thánh bộ Tân Phúc âm hóa vào năm 2024, ngài liên kết chủ nghĩa thế tục với việc ‘mất đi cảm giác thuộc về cộng đồng Kitô hữu.” Vì đối với Đức Phanxicô, chủ nghĩa thế tục là một thứ ý thức hệ gần như đoạn chi linh hồn và nghiêm trọng gỡ bỏ căn tính nhân loại khỏi nguồn gốc là thụ tạo của Thiên Chúa.
Nhưng vào ngày 29 tháng 9 vừa qua, chính Đức Lêô đã khen ngợi ‘chủ nghĩa thế tục’ chớ không phải ‘khuynh hướng thế tục.’ Thoạt tiên điều này có vẻ là bước đột phá đối với những ai thích tầm chương trích cú xét nét từng câu từng chữ từ Vatican theo cách mà các nhà điểu học nghiên cứu chim muông. Ngày hôm sau, tuy vậy, cả thế giới để tâm đến việc Đức Lêô đã từ chối không chịu âm vang những chỉ trích của những người chống đối Đức Hồng Y Blase J. Cupich, TGP Chicago với quyết định của ngài tặng giải thưởng cống hiến trọn đời cho Nghị sĩ Dick Durbin, một người theo đảng Dân chủ ở tiểu bang Illinois vì sự đoàn kết của ông với di dân, bất chấp ông ủng hộ phá thai hợp pháp. Thế rồi Đức Lêô lưu tâm với mọi người về sự bất nhất trong việc tuyên bố ‘phò sinh’ nhưng lại ủng hộ án tử và việc đối xử vô nhân với người di dân.
Nhiều người chống đối Hồng Y Cupich - đa phần là hữu khuynh bảo thủ và ủng hộ thể chế Hoa kỳ đương thời - viện cớ căm ghét chủ nghĩa thế tục, xem nó là một vật cản để nhờ đó khắc ghi quan điểm Kitô giáo bảo thủ vào luật và định hình văn hóa. Vì thế việc Đức Lêô đứng ra bảo vệ chủ nghĩa thế tục có nghĩa ngài gián tiếp gửi một thông điệp cho họ?
Để trả lời câu hỏi này, chúng ta phải tìm hiểu ‘chủ nghĩa thế tục’ khi Đức Lêô nói có ý nghĩa là gì. Đối với người viết bài này: Connor Hartigan, một nghiên cứu sinh Công giáo đam mê thần học chính trị, và Jacques Berlinerblau, một giáo sư gốc Do thái chuyên nghiên cứu về chủ nghĩa thế tục, nhận thấy hướng tiếp cận của Đức Lêô đưa ra không phải là một thứ chủ nghĩa ly khai vô hồn Đức Biển Đức lâu lâu ám chỉ hoặc thứ chủ nghĩa vô thần đôi khi Đức Phanxicô nhắc nhở.
Chúng ta cũng nên nhớ về một thứ nhị nguyên cổ điển ‘classic binary’ trong luồng tư tưởng chính trị Kitô giáo mà cả ba vị giáo tông Lêô, Biển Đức và Phanxicô đều biết rõ. Truyền thống mà nói, các nhà thần học Công giáo khái niệm hóa chính trị thế trần được chia giữa hai nhánh: thế quyền và tôn giáo quyền - hay như cách nói của Đức Phanxicô ở trên, thế quyền và thể chế giáo hội. Theo nhãn quan này, cả hai quyền bính trên được Thiên Chúa xức dầu, và cả hai đều đóng vai trò viên mãn trong sự hoạch định của đấng thiêng liêng.
Thứ nhị nguyên lâu đời này luôn đưa ra những vấn nạn kinh niên: làm thế nào để hai nhánh quyền lực này tương tác. Chức năng hợp luật của mỗi nhánh. Và khi xô đẩy dẫn đến đụng chạm, nhánh nào sẽ đứng ra quyết định. Lịch sử Công giáo đầy rẫy các giáo hoàng, vua chúa và hoàng đế bất đồng, đôi khi dùng cả vũ lực, về những tình thế tiến thoái lưỡng nan này.
Đức Lêô không ám chỉ nhánh thế tục phải phục tùng bên tôn giáo (một vị thế mà một số Giáo Hoàng như Gelasius thế kỷ V, và Pius IX thế kỷ XIX chủ trương.) Ngược lại, ngài cũng không khẳng định giáo hội chỉ chú tâm vào những lãnh vực linh hồn mà không bao giờ nhúng tay vào cái thứ chính trị trần gian (như một số nhà thần học trung cổ như Marsilius thành Padua, hay William thành Ockham cổ xúy)
Những tín hữu Công giáo, Đức Lêô đề nghị, cũng đừng nên gắng sức áp đặt quyền lực thống trị của tôn giáo mình vào lĩnh vực chính trị và cũng đừng nên tự mình cắt rời. Thay vào đó, chúng ta phải nhận chân rằng có một sự khác biệt tiêu biểu giữa tôn giáo và chính trị. Chủ nghĩa thế tục lành mạnh cho phép suy nghĩ và hành động của người tín hữu Công giáo có thể khác biệt hẳn với chính trị. Hướng tiếp cận này chống lại chủ nghĩa thần quyền ở hậu cảnh; nó ám chỉ việc chinh phục không ngơi giành quyền lực chính trị có thể dẫn đến việc đoạn chi linh hồn từng chút một cũng nghiêm trọng như những gì Đức Phanxicô phê bình chủ nghĩa thế tục.
Trong huấn từ vào ngày 29 tháng 9 vừa qua, Đức Lêô đã nại đến nhiều nhà tư tưởng Công giáo vĩ đại về truyền thống dân chủ Kitô giáo Âu châu như: Đấng đáng kính Robert Schuman người Pháp, Konrad Adenauer người Đức, và Alcide De Gasperi người Ý. Những cá nhân này đã giúp tái xây dựng trật tự dân chủ của quốc gia mình sau cuộc tàn phá của chủ nghĩa Phát xít. Mỗi người dẫn lối cho người Công giáo Âu châu cách suy nghĩ về tôn giáo và chính trị là những khác biệt đặc trưng tiềm tàng. Là những Kitô hữu theo trường phái dân chủ, họ mở lối thoát khỏi khuynh hướng chủ nghĩa vay trả (revanchism: chủ nghĩa trả thù) mà đã tính cách hóa sự đáp trả của những người Công giáo chính trị cánh hữu đối với thời kỳ Khai sáng (Enlightenment) và nền dân chủ thời kỳ này sản sinh.
Trong suốt thế kỷ XIX, nhiều người Công giáo thiên về nền chính trị tích hợp phản ứng, (reactionary & integralist politics) ủng hộ thể chế vương triều chống lại những hình thức chính phủ cộng hòa khai sinh từ cuộc Cách mạng Pháp. Bằng cách đưa vào nền dân chủ Kitô giáo như một lựa chọn khả thi trong bối cảnh chính trị đa tôn giáo tự do phóng khoáng, Schuman, Adenauer và De Gasperi cho chúng ta thấy tín hữu Công giáo không cần yêu cầu nhà nước chuẩn thuận niềm tin tín ngưỡng vững chắc của mình. Quan điểm chính trị của họ dựa trên đức tin, nhưng họ bỏ đi ham muốn đưa vào cùng hàng định chế giáo hội với quyền lực nhà nước. Đức Phanxicô đưa ra quan điểm đúng đắn vào năm 2016 khi ngài tuyên bố: “hậu quả của thứ nhà nước tôn giáo là tồi tệ” “confessional states finish badly”
Bằng cách tuyên dương những Kitô hữu theo quan điểm dân chủ này, Đức Lêô đã tìm cho mình được tiếng nói chung với những học giả định nghĩa một nhà nước thế tục lý tưởng là một nhà nước quyết tâm không ban quyền lợi chính thức cho bất cứ tôn giáo nào, trong đó chính một chính phủ trung hòa có nhiệm vụ phải đối xử bình quyền cho mọi tôn giáo. Bằng cách này, chủ nghĩa thế tục theo đúng nghĩa của nó là bảo vệ những tôn giáo thiểu số - điều này giải thích tại sao Đức Lêô gọi chúng là ‘lành mạnh’
Kể cũng đáng ghi nhận là Đức Lêô không muốn những người Công giáo đặt đức tin của mình ra bên ngoài vòng cánh cửa đối thoại dân sự như một số nhà đề xướng chủ nghĩa thế tục chính trị nêu ra, thay vào đó, ngài cổ võ giáo dân hãy đem những giá trị Tin mừng theo để họ kết nối với những người có quan điểm khác nhau. Một khi đã ở bầu khí công khai, “cởi mở, lắng nghe và đối thoại” là những từ khóa nên theo sát. Người tín hữu có thể và nên dựa trên học thuyết xã hội Công giáo để thực hiện những hành động chính trị. Tuy thế họ nên nhã nhặn chấp nhận là vì trong những nền dân chủ đa nguyên không phải tất cả những gì chúng ta tin đều được khắc ghi vào bộ luật - và chúng ta cũng nên cảm nhận rằng sự khác biệt đặc trưng này cũng giúp bảo vệ quyền lợi và niềm tin chúng ta.
Đức Lêô đã đưa ra nhận xét này trong bối cảnh Liên Âu, nhưng cũng không gì sai khi giả định việc suy tư của Giáo tông người Hoa kỳ đầu tiên này về chủ nghĩa thế tục cũng đang quan ngại về những gì đang xảy ra trên nguyên quán của ngài. Chúng tôi ngờ rằng điều người quan tâm là về việc chống chủ nghĩa thế tục một cách không lành mạnh (unhealthy anti-secularism) ở Hoa Kỳ.
Có phải ngài đang đưa ra một vấn nạn cảnh báo những người Công giáo Hoa kỳ mà tự thân họ đang đi chung đường với chính phủ đương thời bao gồm nhiều thành viên có khuynh hướng ngả theo thể chế thần quyền? Đức Lêô có lẽ đang nhắn nhủ những người Công giáo này hãy xem xét khả năng là, khi không còn phân biệt được giữa đức tin và quan điểm chính trị của mình, họ có lẽ đã làm hoen úa chứng nhân luân lý của giáo hội.
- Connor Hartigan: nghiên cứu sinh Công giáo về thần học chính trị.
- Jacques Berlinerblau: giáo sư nghiên cứu về chủ nghĩa thế tục.
- Ảnh trong bài: Vatican Media
Cùng chủ đề
