Đọc lại bộ kinh nguyện Công giáo tôi phát hiện ra một điều thú vị mà từ trước đến nay tôi không để ý: kinh nguyện rất ít khi dùng từ “Thiên Chúa”. Tôi chỉ tìm được bốn câu dùng “Thiên Chúa”; tuyệt đại đa số dùng “Chúa Trời”. Xét từ ngôn phong, những câu dùng “Thiên Chúa” có vẻ mới về sau, và những câu dùng “Chúa Trời” đều là những câu rất cũ. Khi có cơ hội tôi sẽ tìm lý do của điều thú vị này. Bài viết này chia sẻ một chuyện khác của kinh nguyện: mặt trời, hạnh phúc và Augustinô.
Ảnh: Cuộc cải đạo của thánh Augustinô, tranh của Fra Angelico (thế kỷ 15)
Dưới đây là ba câu tôi lấy ra từ ba bài kinh nguyện quen thuộc:
“[X]in cho các linh hồn được lên chốn nghỉ ngơi, hằng xem thấy mặt Đức Chúa Trời, sáng láng vui vẻ vô cùng”.
“[C]ho ngày sau được lên thiên đàng xem thấy mặt Đức Chúa Trời hưởng phúc đời đời”.
“[L]inh hồn con đã được về thiên đàng chiêm ngắm Chúa và hưởng hạnh phúc đời đời”.
Ba câu này có cái ý chung: hạnh phúc là được nhìn thấy mặt Chúa Trời. Đây là ý niệm trọng yếu của đức tin Công giáo. Bằng cách nào đó, một ý niệm trọng yếu như thế đi vào ngôn ngữ kinh nguyện như những mệnh đề quen thuộc đến mức không còn mấy ai đặt ra câu hỏi chúng có nghĩa gì. Một sự hiểu biết tường tận ngữ nghĩa của kinh nguyện, hay ngay cả kinh sách, không nhất thiết giúp gì thêm được cho đời sống đức tin. Nhưng nếu quan niệm rằng đức tin còn là tri thức, hay nói như Augustinô, tin là để hiểu, cho sự hòa giải giữa đức tin và lý tính, một nhu cầu bức thiết của những người có đức tin trong thời đại này, thì một sự hiểu biết như thế là một thúc bách.
Như có nói trong một bài khác, hai chữ “hạnh phúc”, một từ không có trong kinh sách Nho học, là một khái niệm triết-thần học cốt lõi. Bên cạnh đó, “thấy mặt Đức Chúa Trời” lại là một khái niệm triết-thần học cốt lõi khác. “Hạnh phúc”, mà đích đến của nó là ý nghĩa tối thượng của cuộc sống, là một quan tâm của triết học Hy Lạp. Platon, Aristotle, Seneca đều viết về “hạnh phúc”. “Thấy mặt Đức Chúa Trời” thì xuất hiện nhiều lần trong Cựu ước. Nhưng phải đợi đến Augustinô thì “hạnh phúc” mới gắn vào với “thấy mặt Đức Chúa Trời”.
Nhưng làm sao để “thấy mặt Đức Chúa Trời” khi Trời là một hiện hữu phi-hình thể – và đương nhiên không có mặt, mũi, tay, chân? Vị giáo phụ Augustinô đã mượn triết học Platon giải thích điều này một cách tuyệt vời, và hơn 1000 năm sau ý tưởng của ông đi vào kinh nguyện tiếng Việt với những câu hay đến mức không cần hiểu: “thấy mặt Đức Chúa Trời hưởng phúc đời đời.”
Và ý này là của Augustinô, dù ông không hề biết tiếng Việt có một từ mà ông không có, mặt trời: Con người nhìn mặt trời bằng con mắt của nhục thể nhưng nhìn mặt của Trời bằng con mắt của tâm thức, hay tâm nhãn. Thị lực của bạn yếu thì bạn không thể nhìn thẳng vào mặt trời, và do đó không thể thấy rõ mặt trời. Tương tự thế, thị lực tâm nhãn của bạn yếu thì bạn cũng không thể nhìn thẳng vào mặt của Trời để thấy Trời. Và nếu bạn tin rằng Trời là chân, thiện, mỹ thì, với một thị lực tâm nhãn mạnh, bạn có thể thấy được chân, thiện, mỹ. Hạnh phúc chính là điều đó.
Vậy có thể nào có được một thị lực tâm nhãn để thấy ra chân, thiện, mỹ hay không? Đây là một câu hỏi trọng yếu của đời sống đức tin, trên phương diện tri thức. Dionysius nói không; Augustinô nói có thể; Tôma Aquinô chỉ ra khả năng có thể đó – với ân điển.
Kinh nguyện và kinh sách
Kinh nguyện đóng một vai trò trọng yếu hơn kinh sách, nếu nhìn từ góc độ lịch sử của đời sống tín ngưỡng. Cho đến khi máy in xuất hiện, ở thế kỷ 15, sách là một phẩm vật xa xỉ mà chỉ tầng lớp trên, hay giới tăng lữ, quý tộc, mới có thể tiếp cận. Trong một thời gian rất dài của lịch sử Công giáo, tín hữu không có kinh sách để đọc – và phần lớn cũng không đọc được Latin mà chỉ được nghe mỗi lần vài đoạn trong các thánh lễ. Ngay trong tiếng Việt, các bản kinh sách cũng xuất hiện muộn hơn. Kinh nguyện, do đó, ngoài nhu cầu phụng vụ, còn là một hình thức thay thế kinh sách. Kinh nguyện tóm lược tín lý và diễn ngôn của kinh sách dưới những dạng thức dễ đọc, dễ nhớ. Kinh Phúc thật tám mối là một ví dụ:
Thứ nhất: Ai có lòng khó khăn, ấy là phúc thật; vì chưng nước Đức Chúa Trời là của mình vậy.
Thứ hai: Ai hiền lành, ấy là phúc thật; vì chưng sẽ được đất Đức Chúa Trời làm của mình vậy.
Thứ ba: Ai khóc lóc, ấy là phúc thật; vì chưng sẽ được yên ủi vậy.
Thứ bốn: Ai khao khát nhân đức trọn lành, ấy là phúc thật; vì chưng sẽ được no đủ vậy.
Thứ năm: Ai thương xót người, ấy là phúc thật; vì chưng mình sẽ được thương xót vậy.
Thứ sáu: Ai giữ lòng sạch sẽ, ấy là phúc thật; vì chưng sẽ được thấy mặt Đức Chúa Trời vậy.
Thứ bảy: Ai làm cho người hòa thuận, ấy là phúc thật; vì chưng sẽ được gọi là con Đức Chúa Trời vậy.
Thứ tám: Ai chịu khốn nạn vì đạo ngay, ấy là phúc thật; vì chưng nước Đức Chúa Trời là của mình vậy.
“Chưng”, trong “vì chưng” hay “bởi chưng”, là một từ cổ chỉ còn tìm thấy trong ca dao. Hai chữ “khốn nạn” ở câu thứ 8 cũng cho thấy đây là một bản kinh cũ. Tiếng Việt về sau không dùng “khốn nạn” như thế này nữa. Cuốn tiểu thuyết “Những kẻ khốn nạn” của Victor Hugo đã được dịch lại là “Những người khốn khổ”. Nhưng “khốn nạn” trong kinh này sẽ không đi đâu cả. Kinh nguyện, do đó, còn là kho tích trữ từ ngữ cũ. Kinh nguyện Công giáo có rất nhiều loại từ ngữ này.
Nói là tóm lược diễn ngôn của kinh sách cho dễ nhớ, dễ đọc nhưng có trường hợp những tóm lược như thế lại súc tích hơn cả bản dịch kinh sách chính thức. Hãy so sánh Kinh Phúc thật tám mối ở trên và bản dịch Tin mừng theo Matthaios 5:3-11 của bản dịch Công giáo mới nhất:
Phúc thay ai có tâm hồn nghèo khó, vì Nước Trời là của họ.
Phúc thay ai hiền lành, vì họ sẽ được Đất Hứa làm gia nghiệp.
Phúc thay ai sầu khổ, vì họ sẽ được Thiên Chúa ủi an.
Phúc thay ai khát khao nên người công chính, vì họ sẽ được Thiên Chúa cho thoả lòng.
Phúc thay ai xót thương người, vì họ sẽ được Thiên Chúa xót thương.
Phúc thay ai có tâm hồn trong sạch, vì họ sẽ được nhìn thấy Thiên Chúa.
Phúc thay ai xây dựng hoà bình, vì họ sẽ được gọi là con Thiên Chúa.
Phúc thay ai bị bách hại vì sống công chính, vì Nước Trời là của họ.
Phúc thay anh em khi vì Thầy mà bị người ta sỉ vả, bách hại và vu khống đủ điều xấu xa.
Thứ nhất: Ai có lòng khó khăn, ấy là phúc thật; vì chưng nước Đức Chúa Trời là của mình vậy.
Thứ hai: Ai hiền lành, ấy là phúc thật; vì chưng sẽ được đất Đức Chúa Trời làm của mình vậy.
Thứ ba: Ai khóc lóc, ấy là phúc thật; vì chưng sẽ được yên ủi vậy.
Thứ bốn: Ai khao khát nhân đức trọn lành, ấy là phúc thật; vì chưng sẽ được no đủ vậy.
Thứ năm: Ai thương xót người, ấy là phúc thật; vì chưng mình sẽ được thương xót vậy.
Thứ sáu: Ai giữ lòng sạch sẽ, ấy là phúc thật; vì chưng sẽ được thấy mặt Đức Chúa Trời vậy.
Thứ bảy: Ai làm cho người hòa thuận, ấy là phúc thật; vì chưng sẽ được gọi là con Đức Chúa Trời vậy.
Thứ tám: Ai chịu khốn nạn vì đạo ngay, ấy là phúc thật; vì chưng nước Đức Chúa Trời là của mình vậy.
“Chưng”, trong “vì chưng” hay “bởi chưng”, là một từ cổ chỉ còn tìm thấy trong ca dao. Hai chữ “khốn nạn” ở câu thứ 8 cũng cho thấy đây là một bản kinh cũ. Tiếng Việt về sau không dùng “khốn nạn” như thế này nữa. Cuốn tiểu thuyết “Những kẻ khốn nạn” của Victor Hugo đã được dịch lại là “Những người khốn khổ”. Nhưng “khốn nạn” trong kinh này sẽ không đi đâu cả. Kinh nguyện, do đó, còn là kho tích trữ từ ngữ cũ. Kinh nguyện Công giáo có rất nhiều loại từ ngữ này.
Nói là tóm lược diễn ngôn của kinh sách cho dễ nhớ, dễ đọc nhưng có trường hợp những tóm lược như thế lại súc tích hơn cả bản dịch kinh sách chính thức. Hãy so sánh Kinh Phúc thật tám mối ở trên và bản dịch Tin mừng theo Matthaios 5:3-11 của bản dịch Công giáo mới nhất:
Phúc thay ai có tâm hồn nghèo khó, vì Nước Trời là của họ.
Phúc thay ai hiền lành, vì họ sẽ được Đất Hứa làm gia nghiệp.
Phúc thay ai sầu khổ, vì họ sẽ được Thiên Chúa ủi an.
Phúc thay ai khát khao nên người công chính, vì họ sẽ được Thiên Chúa cho thoả lòng.
Phúc thay ai xót thương người, vì họ sẽ được Thiên Chúa xót thương.
Phúc thay ai có tâm hồn trong sạch, vì họ sẽ được nhìn thấy Thiên Chúa.
Phúc thay ai xây dựng hoà bình, vì họ sẽ được gọi là con Thiên Chúa.
Phúc thay ai bị bách hại vì sống công chính, vì Nước Trời là của họ.
Phúc thay anh em khi vì Thầy mà bị người ta sỉ vả, bách hại và vu khống đủ điều xấu xa.
Chữ “nghĩa” trong kinh nguyện
Bộ kinh nguyện tiếng Việt có 31 chữ “nghĩa”:
“[M]à con đã cả lòng phản nghịch lỗi nghĩa cùng Chúa”
“[H]oặc lo, hoặc nói, hoặc làm điều gì lỗi nghĩa cùng Chúa”
“[X]in cho chúng con được chết đang lúc có ơn nghĩa, được chết êm ái, được chết lành”
“[K]ẻo bất nghĩa cùng Đức Chúa Giêsu”
“[N]ào có khi nào trả nghĩa Đức Chúa Giêsu”
“Ta hãy xin cho được giữ nghĩa cùng Chúa luôn”
“[X]in Đức Mẹ cầu cho chúng con được giữ nghĩa cùng Đức Chúa Giêsu cho liên”
“[C]hớ có đi đàng tội lỗi, mà bỏ nghĩa cùng Đức Chúa Giêsu nữa”
Và nhiều câu khác.
Tất cả những chữ "nghĩa" này đi ra từ một khái niệm rất quan trọng với các chữ δίκαιος, δικαιοσύνην của Tân ước. Các bộ kinh sách về sau dịch các chữ này là “công chính”. Kinh nguyện chỉ có ba chữ “công chính”:
“[Đ]ược sống trong Nước công chính”
“Chúa Giêsu là mặt trời soi đàng công chính”
“Trái tim Đức Chúa Giêsu gồm sự công chính và sự thương yêu”
Sự thay đổi danh xưng, từ Chúa Trời sang Thiên Chúa, như đã nói ở trên, và từ ngữ, từ “nghĩa” sang “công chính”, không ngẫu nhiên mà có lẽ chứa đựng sự chuyển tiếp nào đó trong tư duy tín ngưỡng Công giáo ở Việt Nam. (Tôi ghép hai chữ “tín” và “nghĩa”, trong năm đức hạnh của Nho giáo, để dịch δίκαιος và δικαιοσύνην. Gặp lại chữ “nghĩa” này trong kinh nguyện cảm giác như về lại nhà vậy.)
“[M]à con đã cả lòng phản nghịch lỗi nghĩa cùng Chúa”
“[H]oặc lo, hoặc nói, hoặc làm điều gì lỗi nghĩa cùng Chúa”
“[X]in cho chúng con được chết đang lúc có ơn nghĩa, được chết êm ái, được chết lành”
“[K]ẻo bất nghĩa cùng Đức Chúa Giêsu”
“[N]ào có khi nào trả nghĩa Đức Chúa Giêsu”
“Ta hãy xin cho được giữ nghĩa cùng Chúa luôn”
“[X]in Đức Mẹ cầu cho chúng con được giữ nghĩa cùng Đức Chúa Giêsu cho liên”
“[C]hớ có đi đàng tội lỗi, mà bỏ nghĩa cùng Đức Chúa Giêsu nữa”
Và nhiều câu khác.
Tất cả những chữ "nghĩa" này đi ra từ một khái niệm rất quan trọng với các chữ δίκαιος, δικαιοσύνην của Tân ước. Các bộ kinh sách về sau dịch các chữ này là “công chính”. Kinh nguyện chỉ có ba chữ “công chính”:
“[Đ]ược sống trong Nước công chính”
“Chúa Giêsu là mặt trời soi đàng công chính”
“Trái tim Đức Chúa Giêsu gồm sự công chính và sự thương yêu”
Sự thay đổi danh xưng, từ Chúa Trời sang Thiên Chúa, như đã nói ở trên, và từ ngữ, từ “nghĩa” sang “công chính”, không ngẫu nhiên mà có lẽ chứa đựng sự chuyển tiếp nào đó trong tư duy tín ngưỡng Công giáo ở Việt Nam. (Tôi ghép hai chữ “tín” và “nghĩa”, trong năm đức hạnh của Nho giáo, để dịch δίκαιος và δικαιοσύνην. Gặp lại chữ “nghĩa” này trong kinh nguyện cảm giác như về lại nhà vậy.)
