Nhìn Venezuela qua lăng kính Công giáo

[con sóng nhỏ]

Sự thật là điều quan trọng, phương tiện cũng quan trọng, và con người không bao giờ chỉ là công cụ — kể cả khi đối tượng là kẻ có tội và cám dỗ “cuối cùng cũng làm điều gì đó” trở nên quá mạnh mẽ.​

---

Một phụ nữ cầm chân dung Nicolás Maduro tại một cuộc мит-tinh ở San Salvador, El Salvador, sau khi có thông báo rằng ông đã bị bắt tại Caracas sau một chiến dịch quân sự do Hoa Kỳ dẫn đầu. (ảnh: APHOTOGRAFIA / Getty Images)​

Tin tức từ Venezuela vào cuối tuần này ập đến như một tiếng sét. Tổng thống Trump và ê-kíp của ông mô tả điều dường như là một chiến dịch gần như hoàn hảo như một hành động thực thi pháp luật, gắn với các cáo trạng của Hoa Kỳ.

Tuy nhiên, ông Trump cũng sử dụng ngôn ngữ của sự kiểm soát — rằng nước Mỹ sẽ điều hành Venezuela cho đến khi quốc gia này “sẵn sàng” để tự đứng vững. Ông cũng đặt nghi vấn về vị thế của María Corina Machado, một gương mặt đối lập hàng đầu, khi gợi ý rằng bà không được người dân Venezuela tôn trọng.

Sự kết hợp ấy — ngôn ngữ thực thi pháp luật, ngôn ngữ giám hộ, cùng một đòn công kích công khai nhắm vào phe đối lập — đã làm bùng lên những phản ứng quen thuộc. “Kiểm soát” ở đây nghĩa là gì? Ông Trump có thẩm quyền để đưa các quan chức Venezuela ra khỏi đất nước hay không?

Có người hoan nghênh. Có người lên án. Phần đông chọn phe trước khi họ kịp tìm hiểu sự thật. Người Công giáo cần phải kháng cự phản xạ ấy.

Không phải vì chúng ta ngây thơ trước sự dữ. Không phải vì chúng ta không hiểu các mối đe dọa. Nhưng vì Giáo Hội dạy một điều khá “bất tiện” trong một thế giới nghiện khẩu hiệu và — ngày nay — nghiện kết quả tức thì: sự thật là điều quan trọng, phương tiện cũng quan trọng, và con người không bao giờ chỉ là công cụ — kể cả khi đối tượng là kẻ có tội và cám dỗ “cuối cùng cũng làm điều gì đó” trở nên áp đảo.

Lãnh đạo đối lập Venezuela María Corina Machado giành Giải Nobel Hòa bình. Ảnh: Getty​

Venezuela đã đi đến điểm này như thế nào​

Để hiểu khoảnh khắc hiện tại, cần nhìn vào thực tế của Venezuela. Hệ thống được gọi là “Chavismo” đã lên nắm quyền thông qua lá phiếu vào năm 1998. Sau đó, với sự hỗ trợ của Cuba, Hugo Chávez và những người ủng hộ ông đã có hệ thống làm rỗng các định chế dân chủ vốn làm cho bầu cử trở nên có ý nghĩa.

Kể từ cuộc bầu cử năm 1998 ấy, Venezuela không còn là một quốc gia – nhà nước “bình thường”. Dù người ta nghĩ gì về trật tự chính trị trước thời Chávez, dự án thay thế nó đã tàn nhẫn với người dân Venezuela: tù nhân chính trị, phòng tra tấn, con tin, truyền thông bị kiểm duyệt, tòa án bị vũ khí hóa, kinh tế sụp đổ, khan hiếm đủ thứ, lưu vong bắt buộc, và sự sỉ nhục thường trực trong đời sống thường ngày.
​

Một nền tảng địa – chính trị với những gương mặt thay đổi​

Venezuela không chỉ đơn thuần chịu đựng quản trị nội bộ tồi tệ; nó đã trở thành một nền tảng. Theo quan điểm của các chuyên gia — và theo chính kinh nghiệm sống của nhiều người Venezuela — chẳng hạn, Cuba đã “cắm rễ” trong cấu trúc an ninh của Venezuela, với sự giúp đỡ và hợp tác từ Nga, Trung Quốc và, theo một số người, cả Iran.

Venezuela không chỉ là một “vấn đề bầu cử”. Đó là một hệ thống sinh tồn của nhà nước–đảng, được tôi luyện nhờ các nhà bảo trợ bên ngoài và được củng cố bằng kiến thức an ninh và tình báo nhập khẩu từ nước ngoài. Maduro không phải là thánh.

Còn Chávez — đã qua đời hơn một thập kỷ — vẫn được nhiều người xem như một kiểu “tổng thống tinh thần” trong trí tưởng tượng quốc gia. Không phải theo kiểu thần thánh hóa như ở Bắc Triều Tiên, nhưng gần nhất với mức mà chính trị Mỹ Latinh thường đạt tới: một nhân vật huyền thoại, hình ảnh của ông trở thành phép thử lòng trung thành, một biểu tượng sống sót sau chính con người ấy. Điều này rất quan trọng, vì nó cho thấy một sự thật tỉnh táo: loại bỏ một nhà lãnh đạo không tự động tháo dỡ cả hệ thống. Hệ thống sống sót bằng cách thay thế các gương mặt.​

Phương tiện và cứu cánh​

Người Công giáo không bao giờ được choáng ngợp trước quyền lực trần thế. Giáo Hội được mời gọi phải kiên quyết đòi hỏi sự thật và sự rõ ràng luân lý, nhất là khi cảm xúc đang dâng cao. Ngay cả một bạo chúa cũng không đánh mất phẩm giá con người. Công lý không phải là trả thù.

Trí tưởng tượng luân lý Kitô giáo khước từ lời dối trá quyến rũ nhất trong chính trị: rằng vì cứu cánh có vẻ chính nghĩa nên phương tiện tự động trở nên trong sạch. Không phải như vậy. Người Công giáo có thể thừa nhận nỗi đau của người Venezuela và mối nguy từ các thế lực thù địch trong khu vực của chúng ta, mà vẫn kiên quyết rằng mọi việc sử dụng vũ lực phải được xét đoán theo các chuẩn mực luân lý — bảo vệ người vô tội, giới hạn tổn hại, và giữ quyền lực trong kỷ luật.

Đức Giáo hoàng Lêô XIV đã bày tỏ “mối quan ngại sâu sắc” trước những gì đang diễn ra tại Venezuela và nhấn mạnh rằng:​

“Thiện ích của người dân Venezuela thân yêu phải được đặt lên trên mọi cân nhắc khác. Điều này phải dẫn tới việc vượt qua bạo lực, và theo đuổi những con đường công lý và hòa bình. Tôi cầu nguyện cho điều đó, và mời gọi anh chị em cũng cầu nguyện.”​

Chính với mối quan ngại sâu xa ấy mà chúng ta nên theo dõi các diễn biến tại Venezuela, và thực ra là trên toàn châu Mỹ. Vì thế, thái độ Công giáo đầu tiên trước một biến cố như thế này phải là sự thận trọng: chúng ta chưa biết đủ để tuyên bố một chiến thắng luân lý — và có lẽ sẽ không bao giờ biết đủ. Chúng ta cần sự thật về mục tiêu, phương thức, giới hạn và điều gì sẽ xảy ra tiếp theo.​

Nguyên tắc bổ trợ​

Học thuyết xã hội Công giáo trao cho chúng ta một khái niệm hữu ích ở đây: nguyên tắc bổ trợ. Các quyết định nên được đưa ra ở cấp thấp nhất có đủ năng lực, càng gần với những người bị ảnh hưởng càng tốt.

Một nền cộng hòa tôn trọng nguyên tắc bổ trợ sẽ không tùy tiện tuyên bố rằng mình sẽ quản lý tương lai chính trị của một quốc gia khác chỉ bằng lời nói. Vì thế, nếu Washington muốn có tính chính danh trong khu vực, thì họ phải theo đuổi tính chính danh ấy. Hãy sử dụng khung liên Mỹ. Hãy xây dựng một liên minh các đối tác thiện chí trong số những quốc gia có trách nhiệm. Hãy trình bày lập luận với cả bán cầu, chứ không chỉ với Washington.
​

Một bán cầu mang hệ quả​

Đúng vậy, Venezuela có dầu mỏ. Bất kỳ độc giả nghiêm túc nào cũng phải giả định rằng dầu mỏ đóng vai trò nào đó trong suy tính của các cường quốc. Hiện nay, nguồn dầu ấy đã bị phung phí bởi một hệ thống xã hội chủ nghĩa đã làm một đất nước giàu có lâm vào cảnh suy sụp. Nhưng câu chuyện lớn hơn là địa – chính trị.

Không thể hiểu Venezuela nếu không tập trung vào chính sách đối ngoại của họ — những liên minh có chủ ý với các đối thủ của Hoa Kỳ và cách những liên minh ấy biến quốc gia này thành một nền tảng chống Mỹ. Đây không chỉ là câu chuyện về một nhà độc tài ở Caracas; mà là câu hỏi liệu bán cầu này có trở thành một căn cứ an toàn để các thế lực thù địch làm suy yếu Hoa Kỳ và các nước láng giềng hay không.

Chúng ta biết rất ít trong giai đoạn ngay sau một chiến dịch như thế này. Nhưng chúng ta biết đủ để nói rằng: các nhà hoạch định chính sách Mỹ nên chú ý nhiều hơn, và phần còn lại của bán cầu cũng vậy. Sự sao nhãng là cách các thế lực bên ngoài chen chân vào, là cách các mạng lưới tội phạm lan rộng, và là cách các nhà độc tài củng cố quyền lực.

Người Công giáo không cần phải giả vờ rằng Chavismo là một chương trình chính trị bình thường, hay rằng Venezuela chỉ là một nền dân chủ lộn xộn cần thêm quan sát viên bầu cử. Các nhà nước–đảng dùng bầu cử để quản lý, chứ không phải để xin ưng thuận. Họ tập trung quyền lực, làm rỗng các định chế và trừng phạt bất đồng. Họ không đơn giản là “thua” rồi bỏ đi.
​

Sự thật và công lý​

Nhưng người Công giáo cũng không nên bị lôi kéo vào một câu chuyện đơn giản hóa, nơi các lựa chọn luân lý chỉ còn là “tán thưởng tất cả” hoặc “chống đối tất cả”. Vai trò của Giáo Hội cổ xưa và sâu xa hơn thế: kiên quyết đòi hỏi sự thật, yêu cầu kiềm chế, đặt việc bảo vệ người vô tội vào trung tâm, và thúc đẩy mọi tác nhân hướng tới hòa bình gắn liền với công lý. Điều đó chuyển thành những đòi hỏi cụ thể:​

• Nói sự thật về điều đã làm và lý do — không tuyên truyền.​
• Xác định các giới hạn: mục tiêu, thời gian, lối thoát, và ai điều hành đời sống thường ngày.​
• Bảo vệ dân thường như một bổn phận luân lý, chứ không phải một khẩu hiệu truyền thông.​
• Nếu người dân Venezuela lựa chọn, hãy sẵn sàng hỗ trợ một giai đoạn chuyển tiếp có giới hạn và do chính họ làm chủ — không phải sự quản lý vĩnh viễn từ bên ngoài.​
• Luôn đặt thực trạng nhân đạo vào trung tâm: người tị nạn, tình trạng thiếu thốn, các hành vi trả đũa, và sự mong manh của xã hội dân sự cũng như của Giáo Hội.​

Vâng, hãy cầu nguyện một cách nghiêm túc — cho Venezuela, cho Giáo Hội tại Venezuela, cho sự an toàn của người vô tội, và cho sự khôn ngoan của các nhà lãnh đạo ở đây và ở đó. Bởi vì sự phân biệt cuối cùng mà chính trị hiện đại ghét bỏ chính là điều này: sức mạnh không đồng nghĩa với thống trị, và công lý không đồng nghĩa với trả thù.

Nếu chúng ta quên điều đó, chúng ta không chỉ đánh mất uy tín luân lý — mà còn đánh mất sự khôn ngoan chiến lược ngay trong chính bán cầu mà chúng ta không thể để mất.
​

Chuyển ngữ từ: ncregister.com​