Từ “giải cứu nông sản” đến một nền nông nghiệp công bằng hơn

[con sóng nhỏ]

Cứ mỗi vài tháng, mạng xã hội và báo chí lại rộ lên những chiến dịch “giải cứu nông sản”. Hôm thì thanh long, hôm thì dưa hấu, hôm khác là khoai lang, mít, trứng gà... Người thành thị đổ xô mua, người nông dân cảm động rơi nước mắt. Nhưng rồi mọi chuyện lại lặp lại – như một vòng luẩn quẩn không hồi kết.​

---

​

Giải cứu – nghĩa cử đáng quý nhưng không đủ​

Chẳng ai có thể phủ nhận tấm lòng của những người “giải cứu”: họ hành động vì lòng trắc ẩn, vì không muốn thấy công sức của người nông dân đổ sông đổ biển. Tuy nhiên, việc giải cứu này, dù tốt đẹp, chỉ là phản ứng chữa cháy trước một hệ thống còn nhiều bất công.

Cần phải vượt qua tình trạng từ thiện đơn thuần để tiến đến công bằng xã hội. Khi nông sản liên tục rơi vào cảnh phải “giải cứu”, điều đó nói lên rằng người nông dân đang không được bảo vệ đúng mức, không được chia phần xứng đáng trong chuỗi giá trị nông nghiệp.
​

Người nông dân – chủ thể của công ích​

Phẩm giá con người là nguyên tắc trung tâm của Học thuyết Xã hội. Người nông dân không chỉ là những bàn tay lam lũ sản xuất ra lương thực, mà là những con người mang phẩm giá, đáng được tôn trọng và đối xử công bằng. Họ cần được đảm bảo thu nhập ổn định, quyền tiếp cận thông tin thị trường, sự hỗ trợ về kỹ thuật, bảo hiểm nông nghiệp, và đặc biệt là một chính sách nông nghiệp lấy người nông dân làm trung tâm – chứ không phải làm theo kiểu “mạnh ai nấy lo”.

Một nền nông nghiệp công bằng cũng gắn liền với “công ích” (common good), nghĩa là tổ chức lại sản xuất, phân phối và tiêu dùng sao cho lợi ích không chỉ tập trung vào doanh nghiệp lớn hay trung gian, mà lan tỏa đến người sản xuất nhỏ lẻ – phần đông là những người nghèo nông thôn.
​

Liên đới và trách nhiệm hệ thống​

Theo Tóm lược học thuyết xã hội của Giáo Hội Công Giáo:​

Liên đới cũng là một đức tính luân lý thực sự, không phải là một “cảm giác thông cảm mơ hồ hay đau buồn hời hợt trước những bất hạnh của nhiều người, gần gũi cũng như xa lạ. Ngược lại, liên đới là có một quyết tâm vừa chắc chắn vừa kiên định muốn dấn thân lo cho công ích. Tức là lo cho ích lợi của mọi người và mỗi người, vì tất cả chúng ta thật sự đều phải chịu trách nhiệm về tất cả mọi người” (số 193)​

Nếu thực sự liên đới, chúng ta cần chất vấn cả hệ thống: tại sao người nông dân cứ phải bán tháo sản phẩm? Ai kiểm soát đầu ra, giá cả? Nhà nước có vai trò gì trong việc hoạch định chiến lược nông nghiệp lâu dài?

Giải pháp không chỉ là “giải cứu”, mà là liên kết người nông dân vào hiệp hội mạnh, minh bạch trong chuỗi cung ứng, đầu tư vào chế biến sâu, xây dựng thương hiệu nông sản, và nhất là một thị trường vận hành minh bạch, có sự can thiệp hợp lý từ chính sách công.

​

Từ tấm lòng đến thay đổi bền vững​

Giải cứu là điểm khởi đầu từ tình thương, nhưng cần đi xa hơn bằng trí tuệ và trách nhiệm xã hội. Là người tiêu dùng, chúng ta có thể ưu tiên mua nông sản trong nước, ủng hộ các mô hình nông nghiệp công bằng và bền vững. Là người Công giáo, chúng ta có thể kêu gọi chính sách hướng về người yếu thế – những người đang “chịu đựng những bất công cơ cấu”.​

---

Phải Làm Gì?​

Lao động nông nghiệp đáng được đặc biệt quan tâm, vì vai trò của lao động nông nghiệp về mặt xã hội, văn hoá và kinh tế vẫn còn quan trọng trong hệ thống kinh tế của nhiều quốc gia, và vì chúng ta cũng đang chứng kiến nhiều vấn đề mà lao động nông nghiệp phải đối phó trong bối cảnh của một nền kinh tế ngày càng bị toàn cầu hoá, cũng như tầm quan trọng ngày càng tăng của lao động nông nghiệp trong việc bảo vệ môi trường tự nhiên.“Vì thế, cần có những sự thay đổi triệt để và khẩn cấp để trả lại cho nông nghiệp – và cho dân chúng ở nông thôn – giá trị đúng đắn của cả hai, làm nền tảng cho một nền kinh tế lành mạnh, trong khuôn khổ phát triển cộng đồng xã hội như một đơn vị thống nhất”647. Những sự thay đổi sâu xa và triệt để đang diễn ra trên bình diện xã hội và văn hoá cả trong nông nghiệp lẫn trong thế giới nông thôn rộng lớn đòi chúng ta phải khẩn cấp xem xét lại kỹ lưỡng ý nghĩa của lao động nông nghiệp về nhiều chiều hướng khác nhau. Đây là một thách thức hết sức quan trọng mà chúng ta cần phải đương đầu, kéo theo những chính sách nông nghiệp và môi trường, vừa vượt lên trên quan niệm an sinh do quá khứ để lại vừa mở ra những viễn cảnh mới cho một nền nông nghiệp hiện đại, đang đóng vai trò quan trọng trong đời sống xã hội và kinh tế. (Tóm lược học thuyết xã hội của Giáo Hội Công Giáo 299)​