- Chủ đề Author
- #1
Chiến tranh Trung Đông đang ngày càng khốc liệt, chưa biết sẽ chấm dứt khi nào. Các bên tham chiến, và cả những người "ủng hộ chiến tranh trên mạng xã hội" đều cho rằng đây là một "cuộc chiến chính đáng", trong khi Tòa thánh, cách riêng vị cha chung của Giáo hội tiếp tục lên án cuộc chiến là phi pháp và phi nhân.
Chiến tranh "không còn chính đáng nữa"
Một thời khá dài, Giáo hội, từ thánh Augustinô, đặc biệt với thánh Tôma Aquinô, từng đồng ý về một "cuộc chiến chính đáng có điều kiện."
Đối với thánh Augustino, chiến tranh chính đáng là khi "nó trả thù lại sự bất công" (Decretum Gratiani (Venedig 1615), Pars II. Causa XXIII. Qu 2. C. 2 "Dominus noster", p. 1208). Thực chất, đây chính là sự tự vệ chính đáng.
Tiếp nối truyền thống đó, thánh Tôma Aquinô cho rằng, một cuộc chiến tranh chính đáng phải đáp ứng đủ ba điều kiện: 1/chỉ có chính quyền hợp pháp mới được khai chiến. Các cuộc chiến tư nhân, nghĩa là các cuộc chiến giữa các nhóm trong quốc gia đều không được phép; 2/ phải có một lý do chính đáng để khai chiến, nghĩa là đối phương đã làm chuyện bất công; 3/ cuộc chiến chỉ được tiến hành với một ý hướng tốt, nghĩa là muốn cổ vũ điều tốt và chống lại điều xấu".
Các nhà thần học trong nhiều thế kỷ tiếp sau đó đều ủng hộ một cuộc chiến chính đáng với 3 điều kiện như thánh Tôma đã chủ trương.
Tuy nhiên, kể từ sau 2 cuộc chiến thế giới, nhất là khi "vũ khí hạt nhân, vũ khí hóa học và sinh học phát triển, chưa kể đến các công nghệ mới với những ứng dụng rộng khắp và ngày càng hữu hiệu, chiến tranh đã có được sức mạnh hủy diệt không thể kiểm soát, gây hậu quả tàn khốc cho bao dân thường vô tội", thì quan điểm về một cuộc chiến tranh chính đáng vẫn còn, nhưng dường như các tiêu chuẩn đưa ra trước đây để bảo vệ "một cuộc chiến chính đáng vốn đã chín muồi ở các thế kỷ trước" không còn phù hợp nữa. (Phanxicô, Thông điệp Fratelli tutti (3/10/2020), số 258)
Trái lại, ngày nay, muốn xem chiến tranh có chính đáng không thì phải nhìn vào những tổn hại về phẩm giá con người trong ngắn hạn và dài hạn. Một cuộc chiến, với lý do ban đầu có thể là chính đáng, nhưng không thể được coi là chính đáng khi nhà cửa bị phá hủy, môi trường bị xâm hại, khi "những người mẹ phải rơi nước mắt chứng kiến con mình bị thương tật hoặc chết chóc"; "khi nhiều người tuyệt vọng, bị buộc phải rời bỏ quê hương và bị tước đoạt, từ lúc này sang lúc khác, mái nhà và tất cả các mối liên hệ gia đình, bằng hữu, xã hội và văn hóa vốn đã được xây dựng, đôi khi trong nhiều thế hệ." (x. Bộ giáo lý Đức tin, "Dignitas Infinita" – Về phẩm giá con người, 25/3/2024, # 39)
Đối với thánh Augustino, chiến tranh chính đáng là khi "nó trả thù lại sự bất công" (Decretum Gratiani (Venedig 1615), Pars II. Causa XXIII. Qu 2. C. 2 "Dominus noster", p. 1208). Thực chất, đây chính là sự tự vệ chính đáng.
Tiếp nối truyền thống đó, thánh Tôma Aquinô cho rằng, một cuộc chiến tranh chính đáng phải đáp ứng đủ ba điều kiện: 1/chỉ có chính quyền hợp pháp mới được khai chiến. Các cuộc chiến tư nhân, nghĩa là các cuộc chiến giữa các nhóm trong quốc gia đều không được phép; 2/ phải có một lý do chính đáng để khai chiến, nghĩa là đối phương đã làm chuyện bất công; 3/ cuộc chiến chỉ được tiến hành với một ý hướng tốt, nghĩa là muốn cổ vũ điều tốt và chống lại điều xấu".
Các nhà thần học trong nhiều thế kỷ tiếp sau đó đều ủng hộ một cuộc chiến chính đáng với 3 điều kiện như thánh Tôma đã chủ trương.
Tuy nhiên, kể từ sau 2 cuộc chiến thế giới, nhất là khi "vũ khí hạt nhân, vũ khí hóa học và sinh học phát triển, chưa kể đến các công nghệ mới với những ứng dụng rộng khắp và ngày càng hữu hiệu, chiến tranh đã có được sức mạnh hủy diệt không thể kiểm soát, gây hậu quả tàn khốc cho bao dân thường vô tội", thì quan điểm về một cuộc chiến tranh chính đáng vẫn còn, nhưng dường như các tiêu chuẩn đưa ra trước đây để bảo vệ "một cuộc chiến chính đáng vốn đã chín muồi ở các thế kỷ trước" không còn phù hợp nữa. (Phanxicô, Thông điệp Fratelli tutti (3/10/2020), số 258)
Trái lại, ngày nay, muốn xem chiến tranh có chính đáng không thì phải nhìn vào những tổn hại về phẩm giá con người trong ngắn hạn và dài hạn. Một cuộc chiến, với lý do ban đầu có thể là chính đáng, nhưng không thể được coi là chính đáng khi nhà cửa bị phá hủy, môi trường bị xâm hại, khi "những người mẹ phải rơi nước mắt chứng kiến con mình bị thương tật hoặc chết chóc"; "khi nhiều người tuyệt vọng, bị buộc phải rời bỏ quê hương và bị tước đoạt, từ lúc này sang lúc khác, mái nhà và tất cả các mối liên hệ gia đình, bằng hữu, xã hội và văn hóa vốn đã được xây dựng, đôi khi trong nhiều thế hệ." (x. Bộ giáo lý Đức tin, "Dignitas Infinita" – Về phẩm giá con người, 25/3/2024, # 39)
Quyền tự vệ chính đáng
Trước sự mất mát đau thương này, dù kịch liệt "lên án sự tàn bạo của chiến tranh" (Vatican II, GS., # 77), Giáo hội tiếp tục nhìn nhận quyền tự vệ chính đáng của các quốc gia để bảo vệ dân chúng được ủy thác cho mình", nhưng chỉ trong phạm vi hẹp " (Vatican II, GS., # 79; GLHTCG., # 2309), nghĩa là trong những điều kiện khắt khe xảy ra cùng lúc. Đó là:
- Thiệt hại do kẻ xâm lược gây ra phải “lâu dài, nghiêm trọng và chắc chắn”.
- Tất cả các phương cách ôn hòa khác đã được vận dụng nhưng vô hiệu.
- Hậu quả của việc phòng thủ không được xấu hơn thiệt hại cần ngăn chặn. Đặc biệt, việc sử dụng các loại vũ khí hủy diệt hàng loạt khiến tiêu chí này hầu như không thể đáp ứng trong chiến tranh hiện đại.
- Việc tự vệ phải có cơ hội thành công thực tế để tránh gây thêm đau khổ vô ích. (x. Docat., # 290)
Nói cách khác, dù được quyền tự vệ chính đáng, nhưng các quốc gia tham chiến không được phép “muốn làm gì thì làm”. Họ "không được sử dụng tất cả mọi phương tiện để tấn công lại kẻ xâm lăng. Trong mọi trường hợp, 'các giới hạn truyền thống để xác định mức cần thiết và tương xứng' phải được tuân thủ. Điều đó có nghĩa là, trong cuộc chiến phòng vệ chống lại cuộc tấn công bất chính, chỉ được sử dụng vũ lực trong mức tuyệt đối cần thiết để đạt được mục đích tự vệ" (Docat., # 291)
Tóm lại
Từ việc thừa nhận khái niệm truyền thống về “chiến tranh chính đáng có điều kiện”, hiện nay, Giáo hội gần như chỉ chấp nhận quyền tự vệ chính đáng như một giải pháp cuối cùng và bất đắc dĩ mà thôi.
Ảnh trong bài: Reuters
Cùng chủ đề
