Thông điệp đầu tiên của Đức Lêô XIV có thể mở hướng mới cho Học thuyết Xã hội Công giáo

Đúng ngày này năm 1891, Đức Lêô XIII ban hành Rerum Novarum, thông điệp được xem là nền tảng của giáo huấn xã hội hiện đại của Giáo hội Công giáo, khi Tòa Thánh lần đầu đưa ra một phản ứng có hệ thống trước các biến động do cuộc cách mạng công nghiệp gây ra, đặc biệt trong vấn đề lao động, quyền tư hữu, trách nhiệm của chủ và thợ.

Theo các nguồn tin, thông điệp đầu tiên của Đức Lêô XIV có tựa đề tạm thời là Magnifica humanitas, có thể dịch là “Nhân loại cao cả” hoặc “Nhân loại tuyệt vời”. Văn kiện được cho là sẽ đặt câu hỏi về phẩm giá con người trước sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo, đồng thời đề cập đến hòa bình, khủng hoảng luật pháp quốc tế và những nguy cơ mới đối với nhân loại.

Việc một giáo hoàng mang tông hiệu Lêô chọn ngày 15/5 để ký thông điệp xã hội đầu tiên, nếu xảy ra, sẽ là một tuyên bố rõ ràng về hướng đi của triều đại mới. Năm 2026 đánh dấu 135 năm Rerum Novarum, văn kiện đã mở đường cho một truyền thống giáo huấn xã hội tiếp tục được các giáo hoàng kế nhiệm phát triển trước các vấn đề mới của thời đại.



Truyền thống ấy từng được nối dài vào ngày 15/5/1931, khi Đức Piô XI ban hành Quadragesimo Anno, nhân 40 năm Rerum Novarum, đào sâu vấn đề trật tự xã hội, phê phán cả chủ nghĩa tư bản vô độ lẫn chủ nghĩa xã hội, đồng thời củng cố nguyên tắc bổ trợ trong học thuyết xã hội Công giáo. Ba thập niên sau, ngày 15/5/1961, Đức Gioan XXIII công bố Mater et Magistra, nhấn mạnh tiến bộ xã hội, vai trò của người lao động và trách nhiệm của cộng đồng chính trị trong việc phục vụ phẩm giá con người.

Đức Gioan Phaolô II cũng đặt triều đại của mình trong dòng chảy này. Laborem Exercens, ban hành ngày 14/9/1981, mở đầu bằng việc nhắc đến kỷ niệm 90 năm Rerum Novarum và tập trung vào ý nghĩa của lao động con người. Mười năm sau, Centesimus Annus, công bố ngày 1/5/1991, đánh dấu 100 năm Rerum Novarum và đọc lại vấn đề kinh tế thị trường, tự do, công bằng xã hội sau sự sụp đổ của các chế độ cộng sản ở Đông Âu.

Điểm mới của thời Đức Lêô XIV là “vấn đề xã hội” đang mở rộng sang thuật toán, dữ liệu, chiến tranh công nghệ, khả năng thao túng dư luận, tự động hóa việc làm và sự suy yếu của các định chế quốc tế. Nếu Rerum Novarum là phản ứng của Giáo hội trước cuộc cách mạng công nghiệp, một thông điệp về AI có thể được đọc như nỗ lực định vị giáo huấn xã hội Công giáo trước một cuộc cách mạng công nghệ mới.



Trong giáo huấn xã hội Công giáo, các nguyên tắc như phẩm giá con người, công ích, liên đới và bổ trợ là tiêu chuẩn đạo đức để đánh giá các cấu trúc xã hội, kinh tế và quyền lực. Bản Tóm lược Học thuyết Xã hội của Giáo hội nói giáo huấn xã hội đặt con người và xã hội dưới ánh sáng Tin Mừng, cung cấp các tiêu chuẩn phán đoán và định hướng hành động trong đời sống xã hội.

Bởi vậy, thông điệp đầu tiên của Đức Lêô XIV, nếu thực sự được công bố trong tháng Năm, có thể trở thành bản tuyên bố chương trình cho một triều đại muốn đối thoại với thế giới hiện đại từ trung tâm của truyền thống Công giáo, để bảo vệ con người trước những quyền lực mới, khẳng định hòa bình trước logic đối đầu, và tiến bộ chỉ xứng đáng với tên gọi ấy khi phục vụ phẩm giá của mọi người.​