Đức Lêô XIV đang âm thầm tái định hình Vatican như thế nào?

[Vox Clamantis]

Chưa đầy một năm sau ngày được bầu lên ngai tòa Phêrô, Đức Giáo hoàng Lêô XIV đang phát đi những tín hiệu đầu tiên về cách ngài muốn điều hành Giáo hội Công giáo, ít ồn ào hơn, thận trọng hơn và đặt trọng tâm vào việc tái lập trật tự thể chế sau một triều đại tiền nhiệm bị nhiều phe phái đánh giá là để lại không ít chia rẽ.​

---

Sự chuyển hướng ấy không đến qua những tuyên bố lớn hay các quyết định gây chấn động. Thay vào đó, nó được nhận ra qua nhịp độ chậm rãi trong việc thay người, qua cung cách phụng vụ nghiêm cẩn hơn, và qua việc tái lập những chuẩn mực nghi thức mà nhiều người trong nội bộ Vatican cho rằng đã bị nới lỏng đáng kể trong những năm trước.

Hồng y Robert Prevost, người Mỹ gốc Chicago mang hai quốc tịch Hoa Kỳ và Peru, được bầu làm giáo hoàng vào ngày 8/5, chỉ 19 tháng sau khi được phong hồng y. Trước khi được Đức Phanxicô đưa về Vatican năm 2023 để đứng đầu Bộ Giám mục, ngài là giám mục giáo phận Chiclayo ở Peru và từng là Bề trên Tổng quyền Dòng Augustinô. Đối với nhiều người, ngài là một lựa chọn bất ngờ, dù không hề vô danh.

Việc Đức Lêô lên ngôi diễn ra sau cái chết đột ngột của Đức Phanxicô, người qua đời vì đột quỵ chỉ một ngày sau khi xuất hiện tại Quảng trường Thánh Phêrô trong dịp lễ Phục sinh, trong tình trạng mà nhiều tín hữu khi ấy xem là hồi phục kỳ diệu. Cái chết bất ngờ ấy đã mở ra một mật nghị chọn người kế nhiệm trong bối cảnh Vatican vẫn còn chịu tác động từ những tranh luận gay gắt của 12 năm triều đại trước đó.

Theo nhiều nhà quan sát, thách thức lớn nhất đối với Đức Lêô không chỉ là lãnh đạo Giáo hội hoàn vũ, mà còn là hạ nhiệt một bầu khí bị phân cực. Dưới thời Đức Phanxicô, những hồ sơ nhạy cảm như phép lành cho các cặp đồng giới, khả năng truyền chức phó tế cho phụ nữ, việc rước lễ của người ly dị tái hôn hay các hạn chế đối với Thánh lễ Latinh truyền thống đã trở thành điểm nóng tranh cãi liên tục giữa các nhóm bảo thủ và cấp tiến.

Chính trong bối cảnh ấy, những bước đi đầu tiên của Đức Lêô được đọc như một nỗ lực chữa lành hơn là phá cách. Ngài chưa vội thay thế ngay các nhân vật chủ chốt được bổ nhiệm từ thời tiền nhiệm, dù một số trong số họ vẫn là biểu tượng gây tranh cãi mạnh mẽ đối với phe bảo thủ. Cách tiếp cận đó được một số giáo sĩ ở Rome mô tả là dấu hiệu của một vị giáo hoàng không muốn khơi thêm xung đột trong bộ máy vốn đã mong manh.

Nết nổi bật nơi Đức Lêô là sự kín đáo, khả năng lắng nghe và xu hướng tránh đẩy các giám mục hay cộng sự ra làm vật tế thần. Kinh nghiệm lãnh đạo trong Dòng Augustinô đã giúp ngài hình thành phong cách mềm mỏng nhưng khó đoán, một sự pha trộn giữa sức hút cá nhân và tính kỷ luật nội tâm.

Dù vậy, một số dấu hiệu cho thấy triều đại mới có thể nghiêng về việc tái lập kỷ cương nhiều hơn là tiếp tục các thử nghiệm mục vụ gây tranh cãi. Như việc Đức Lêô đã chọn Đức Erik Varden, một giám mục đan sĩ người Na Uy được nhiều người Công giáo trẻ bảo thủ kính trọng, để giảng tĩnh tâm Mùa Chay cho Giáo triều Rôma. Trong các bổ nhiệm giám mục đầu tiên, ngài cũng được cho là tránh kiểu đưa những gương mặt cấp tiến ít tên tuổi vào các giáo phận lớn, một điều từng bị chỉ trích dưới thời trước.

Ở lĩnh vực phụng vụ và biểu tượng, thay đổi còn dễ nhận thấy hơn. Đức Lêô xuất hiện với phẩm phục truyền thống hơn, thường mặc mozzetta đỏ và tái lập một số nghi thức trang trọng tại các buổi tiếp kiến và lễ nghi giáo hoàng. Ngài cũng đã chuyển trở lại Điện Tông Tòa, thay vì cư ngụ tại nhà khách Santa Marta như Đức Phanxicô. Với những người ủng hộ, đây không chỉ là vấn đề hình thức mà là cách khôi phục sự tôn nghiêm của chức vụ giáo hoàng.

Tuy nhiên, việc xếp Đức Lêô vào một phe thần học hay chính trị rõ rệt vẫn là điều sớm sủa. Trong một bài giảng gần đây, ngài nói Chúa Giêsu “không lắng nghe lời cầu nguyện của những kẻ gây chiến”, một phát biểu khiến một số người đặt câu hỏi liệu ngài có đang muốn nhấn mạnh lập trường hòa bình triệt để hơn trong giáo huấn xã hội của Giáo hội. Song những người gần gũi với ngài cho rằng không nên đọc triều đại mới bằng lăng kính phe phái giản đơn.

Đức Lêô có thể mang lập trường mạnh mẽ về môi trường, dè dặt trước một số xu hướng chính trị cánh hữu, nhưng lại khá truyền thống trong các vấn đề luân lý tính dục.

Nếu điều đó đúng, thì di sản đầu tiên của Đức Lêô XIV có thể không nằm ở một cuộc cải tổ lớn, mà ở việc làm chậm nhịp xung đột. Trong một Vatican mệt mỏi vì tranh cãi, sự trầm lặng của ngài có thể chính là phương thức lãnh đạo.​