[Thảo luận] Học thuyết xã hội Công giáo về "quyền phản đối theo lương tâm"

Nam Phong · 28/4/26

Gần đây, sự tàn khốc của các cuộc chiến tranh buộc các quốc gia phải phân định cách dứt khoát, "đâu là một cuộc chiến tranh chính nghĩa?"; "có được phản đối chiến tranh không?" Ở đây xin được trình bày ngắn gọn về một trong những quyền cơ bản của con người là "quyền phản đối theo lương tâm" như được trình bày trong Học thuyết Xã hội Công giáo.

Đức TGM Giuse Ngô Quang Kiệt, Đức Giám mục Phê rô Nguyễn Văn Đệ, cha Mátthêu Vũ Khởi Phụng, thăm các giáo dân dựng lều trên phố Đức Bà, phản đối nhà nước lấy đất của DCCT Thái Hà

Tiếng nói của chân lý

Học thuyết Xã hội luôn khẳng định "lương tâm là tiếng nói chân lý cất lên từ nội tâm, là luật tự nhiên được khắc ghi vào tâm khảm của tất cả mọi con người (Rm 2, 15)". (Docat., # 57)

Cách riêng, đối với người Công giáo, lương tâm "là hạt nhân bí ẩn nhất và là cung thánh của con người, nơi con người ở một mình với Thiên Chúa, và tiếng nói của Ngài vang dội trong thẳm sâu lòng họ.” (GLHTCG., # 1776; Vatican II, Gaudium et spes, 16)

Thế nên, từ lương tâm, con người "có thể lãnh hội những chân giá trị luôn luôn đúng ở mọi thời và mọi nơi". (Docat, # 57)

Cũng vậy, vì "là luật tự nhiên", từ lương tâm, xuất hiện các "giá trị đạo đức căn bản, vốn tức khắc hiển nhiên đối với lý trí con người" (Docat., # 217)

Các linh mục DCCT Thái Hà nộp đơn tại Ban Tôn giáo Chính phủ đề nghị trả lại Tu viện DCCT bị xâm chiếm trái phép

Quyền phản đối theo lương tâm

Do đó, lương tâm cá nhân chính là "thẩm quyền ràng buộc cao nhất của mỗi con người." (Docat, # 206) Nói cách khác, mỗi người bị buộc phải hành động trước hết theo tiếng lương tâm của mình mách bảo.

Và như thế, "trách nhiệm của lương tâm cá nhân vượt lên trên phạm vi của quyền lực chính trị." Không một quyền lực chính trị nào, ngay cả gia đình, kể cả tôn giáo… có thể ép buộc các cá nhân phải làm điều gì hoàn toàn trái ngược với niềm xác tín căn bản của mình." (Docat., # 218)

Nói cách khác, các cá nhân không bị buộc trong lương tâm phải theo những chỉ thị của chính quyền dân sự, ngay cả của giáo quyền, nếu những mệnh lệnh ấy "trái với luân thường đạo lý, trái với những quyền cơ bản của con người hay trái ngược với giáo huấn của Tin mừng." (x. GLHTCG., # 2242)

Cũng thế, bằng lương tâm của mình, mọi công dân buộc phải từ chối khi được kêu gọi cộng tác vào các hành vi xấu về mặt luân lý, chẳng hạn: các binh sĩ không được tuân theo các mệnh lệnh vi phạm luật pháp quốc tế như tham gia thảm sát hàng loạt các dân thường hay tù nhân chiến tranh, ngay cả khi cấp trên ra lệnh (Docat., # 292); hay người dân không buộc phải tuân theo các luật lệ do nhà nước ban hành nếu các luật này trái với các giá trị đạo đức căn bản, ngược với luật tự nhiên… vì các luật này tự nó là "bất công".

Cách riêng, đối với các tín hữu Công giáo, họ không được cộng tác dù chỉ là hình thức, vào những việc ngược với luật Chúa, dù đã được luật pháp dân sự cho phép, vì đó là một nghĩa vụ quan trọng của lương tâm, chẳng hạn họ không được tham gia vào việc phá thai dù trực tiếp hay gián tiếp, không được mang thai hộ…

Trách nhiệm của nhà nước

Vì đây là một nhân quyền, nên chính quyền dân sự phải có những hành lang pháp lý để bảo vệ quyền cơ bản này.

Nói cách khác, vì quyền phản đối theo lương tâm không chỉ là "một quyền căn bản" mà còn là một "nghĩa vụ luân lý," nên "luật dân sự có bổn phận phải nhìn nhận và bảo vệ quyền ấy". (TLHTXHCG., #399)

Một cách cụ thể, những ai "nại đến quyền phản đối theo lương tâm cần được bảo vệ, không những không chịu những hình phạt pháp định mà còn không phải gánh lấy những hậu quả tiêu cực trên bình diện pháp lý, kỷ cương, tài chính và nghề nghiệp" (Gioan Phaolô II, Evangelium Vitae, # 74)

Cũng thế, nhà nước khi ban hành luật lệ phải ban hành các luật công bằng, tức là những luật phù hợp với phẩm giá con người và phù hợp với lý trí đúng đắn đòi hỏi. Một luật tự nó bất công thì "không thể ép buộc được ai" tuân giữ.

Tóm lại

Lương tâm là tiếng nói chân lý cất lên từ nội tâm, là luật tự nhiên, là cung thánh của con người, nên thẩm quyền ràng buộc tối cao chính là lương tâm con người. Do đó, bằng lương tâm của mình, mọi cá nhân buộc phải từ chối khi được kêu gọi cộng tác vào các hành vi xấu về mặt luân lý.

Tuy nhiên, vì lương tâm con người có thể sai lầm, nên mỗi người cần phải đào luyện lương tâm và học theo sự chỉ dẫn đúng đắn về những giá trị chân thực.