Hiểu sự phát triển của người trẻ để phòng ngừa tự tử
(Ảnh: Suho.com)
Một báo cáo năm 2024 cho thấy Việt Nam có 2.900 ca tự tử, trong đó độ tuổi từ 15-59 chiếm 83,8% (1). Nhiều người thường đặt câu hỏi: Tại sao một thanh thiếu niên còn rất trẻ lại có thể nghĩ đến việc kết thúc cuộc đời mình? Câu trả lời không chỉ nằm ở một biến cố hay một quyết định bốc đồng, mà còn liên quan đến sự phát triển của não bộ, tâm lý và quá trình hình thành bản sắc của người trẻ. Dựa trên các nghiên cứu của Theresa O'Keefe, Laurence Steinberg và Robert Kegan, bài viết này muốn giúp cha mẹ, thầy cô, giáo lý viên và những người làm mục vụ hiểu người trẻ hơn, để biết cách đồng hành và phòng ngừa tự tử.
Trước hết, các nghiên cứu về sinh học thần kinh, theo Giáo sư Theresa O'Keefe (2), cho thấy não bộ của con người chỉ phát triển gần như hoàn thiện sau tuổi 20. Đặc biệt, vùng vỏ não trước trán (prefrontal cortex) - nơi giúp con người suy nghĩ chín chắn, kiểm soát cảm xúc, lập kế hoạch và đưa ra quyết định - là phần phát triển muộn nhất. Trong khi đó, thanh thiếu niên thường sử dụng nhiều hơn vùng hạnh nhân (amygdala), trung tâm xử lý cảm xúc của não bộ. Vì vậy, khi gặp áp lực như bị cha mẹ la mắng, thất bại trong học tập, bị bắt nạt, bị bạo hành hay trải qua những tổn thương khác; các em thường phản ứng theo cảm xúc nhiều hơn là lý trí. Một số quyết định bốc đồng, kể cả hành vi tự tử, có thể xuất phát từ mong muốn chấm dứt nỗi đau ngay lập tức theo sự “dẫn dắt” của vùng hạnh nhân.
Nhà tâm lý học người Mỹ, Laurence Steinberg (3) còn cho thấy não bộ của thanh thiếu niên có tính "dẻo" rất cao. Điều này giúp các em học hỏi nhanh, thích nghi tốt và phát triển tài năng dễ dàng hơn. Tuy nhiên, đó cũng là giai đoạn người trẻ chịu ảnh hưởng rất mạnh từ môi trường sống. Steinberg ví não bộ của thanh thiếu niên như một "cửa sổ đang mở", có thể đón nhận cả những điều tốt đẹp lẫn những điều tiêu cực. Nếu các em được sống trong một gia đình yêu thương, được lắng nghe và được khích lệ, các em sẽ phát triển tích cực. Ngược lại, nếu thường xuyên sống trong áp lực, bạo lực, sự chỉ trích hoặc cô đơn, những cảm xúc tiêu cực cũng dễ tác động sâu sắc đến tâm hồn của các em.
Bên cạnh sự phát triển về sinh học của não bộ, dưới khía cạnh tâm lý, nhà tâm lý học Robert Kegan (4) giải thích rằng thanh thiếu niên vẫn đang trong quá trình hình thành “bản sắc cá nhân”. Ở giai đoạn này, người trẻ rất coi trọng các mối quan hệ và sự đánh giá của người khác. Giá trị của bản thân các em thường gắn chặt với lời khen, sự công nhận từ cha mẹ, thầy cô và bạn bè. Các em chưa có một “cái tôi tự chủ”, đủ vững vàng để tách mình khỏi những đánh giá của người khác. Vì thế, khi thất bại, bị từ chối, bị chê trách hoặc cảm thấy mình không đáp ứng được kỳ vọng của người khác, nhiều em dễ “đồng nhất” những thất bại ấy với chính bản thân. Lúc ấy, các em có thể nghĩ rằng mình vô dụng, không còn được yêu thương và không còn có giá trị. Nếu không được nâng đỡ kịp thời, cảm giác tuyệt vọng ấy có thể dẫn đến những suy nghĩ có thể gây hại cho bản thân.
Những nghiên cứu trên giúp chúng ta hiểu rằng hành vi tự tử của thanh thiếu niên không chỉ là một quyết định cá nhân, mà còn chịu ảnh hưởng bởi sự phát triển chưa hoàn thiện của não bộ, những tổn thương tâm lý và môi trường sống xung quanh. Vì thế, thay vì chỉ trách móc hay kết án, người lớn cần học cách cảm thông và tự hỏi: Mình đã thực sự lắng nghe người trẻ chưa? Mình đã tạo cho các em một nơi an toàn để chia sẻ chưa?
Để đồng hành và phòng ngừa vấn nạn tự tử ở người trẻ, người lớn có thể tham khảo 3 điều sau:
Thứ nhất, hãy cảm thông thay vì xét đoán.
Khi xảy ra một biến cố đau lòng (tự tử), thay vì chỉ trích, xầm xì; chúng ta cầu nguyện cho các em, yêu thương và đồng hành với gia đình của các em. Đồng thời, người lớn cũng nên nhìn lại chính mình: liệu chúng ta đã vô tình đặt lên vai các em những kỳ vọng quá lớn, hoặc chưa thật sự hiểu những khó khăn mà các em đang phải trải qua?
Thứ hai, hãy kiên nhẫn trong việc giáo dục.
Một cây non cần thời gian để lớn lên và trưởng thành. Cành lá cần cứng cáp và rễ cần bám sâu vào lòng đất, giúp cây đủ sức đứng vững trước gió bão. Người trẻ cũng vậy. Các em cần thời gian để học cách kiểm soát cảm xúc và đưa ra quyết định một cách chín chắn. Người lớn không thể đòi hỏi các em phải suy nghĩ và chịu áp lực như một người đã trưởng thành. Điều các em cần là sự hướng dẫn, khích lệ và đồng hành từng bước.
Thứ ba, hãy xây dựng một mối tương quan gần gũi với người trẻ.
Thay vì chỉ ra lệnh hoặc phán xét, người lớn cần biết lắng nghe, tôn trọng cảm xúc và giúp các em cảm thấy mình luôn được lắng nghe và yêu thương, được đón nhận ngay cả khi thất bại. Cha mẹ, thầy cô và những người làm mục vụ cho người trẻ vẫn có thể đặt ra những yêu cầu và thử thách, nhưng cần phù hợp với khả năng của các em, cần giải thích ý nghĩa của những yêu cầu ấy và luôn sẵn sàng đồng hành, trợ giúp khi các em gặp khó khăn.
Như vậy, việc hiểu biết về quá trình phát triển của não bộ và sự hình thành nhân cách trong giai đoạn thanh thiếu niên là vô cùng quan trọng và cần thiết. Sự hiểu biết này giúp cha mẹ, thầy cô giáo và những người làm mục vụ biết cách yêu thương, hướng dẫn và giáo dục người trẻ một cách phù hợp hơn. Khi người lớn biết lắng nghe, kiên nhẫn và đồng hành, người trẻ sẽ có thêm sức mạnh để vượt qua những giai đoạn khủng hoảng, từng bước trưởng thành và hướng đến một cuộc sống ý nghĩa, hạnh phúc trong tương lai.
(Nguyễn Nam)
Tài liệu tham khảo:
(Ảnh: Suho.com)
Một báo cáo năm 2024 cho thấy Việt Nam có 2.900 ca tự tử, trong đó độ tuổi từ 15-59 chiếm 83,8% (1). Nhiều người thường đặt câu hỏi: Tại sao một thanh thiếu niên còn rất trẻ lại có thể nghĩ đến việc kết thúc cuộc đời mình? Câu trả lời không chỉ nằm ở một biến cố hay một quyết định bốc đồng, mà còn liên quan đến sự phát triển của não bộ, tâm lý và quá trình hình thành bản sắc của người trẻ. Dựa trên các nghiên cứu của Theresa O'Keefe, Laurence Steinberg và Robert Kegan, bài viết này muốn giúp cha mẹ, thầy cô, giáo lý viên và những người làm mục vụ hiểu người trẻ hơn, để biết cách đồng hành và phòng ngừa tự tử.
Trước hết, các nghiên cứu về sinh học thần kinh, theo Giáo sư Theresa O'Keefe (2), cho thấy não bộ của con người chỉ phát triển gần như hoàn thiện sau tuổi 20. Đặc biệt, vùng vỏ não trước trán (prefrontal cortex) - nơi giúp con người suy nghĩ chín chắn, kiểm soát cảm xúc, lập kế hoạch và đưa ra quyết định - là phần phát triển muộn nhất. Trong khi đó, thanh thiếu niên thường sử dụng nhiều hơn vùng hạnh nhân (amygdala), trung tâm xử lý cảm xúc của não bộ. Vì vậy, khi gặp áp lực như bị cha mẹ la mắng, thất bại trong học tập, bị bắt nạt, bị bạo hành hay trải qua những tổn thương khác; các em thường phản ứng theo cảm xúc nhiều hơn là lý trí. Một số quyết định bốc đồng, kể cả hành vi tự tử, có thể xuất phát từ mong muốn chấm dứt nỗi đau ngay lập tức theo sự “dẫn dắt” của vùng hạnh nhân.
Nhà tâm lý học người Mỹ, Laurence Steinberg (3) còn cho thấy não bộ của thanh thiếu niên có tính "dẻo" rất cao. Điều này giúp các em học hỏi nhanh, thích nghi tốt và phát triển tài năng dễ dàng hơn. Tuy nhiên, đó cũng là giai đoạn người trẻ chịu ảnh hưởng rất mạnh từ môi trường sống. Steinberg ví não bộ của thanh thiếu niên như một "cửa sổ đang mở", có thể đón nhận cả những điều tốt đẹp lẫn những điều tiêu cực. Nếu các em được sống trong một gia đình yêu thương, được lắng nghe và được khích lệ, các em sẽ phát triển tích cực. Ngược lại, nếu thường xuyên sống trong áp lực, bạo lực, sự chỉ trích hoặc cô đơn, những cảm xúc tiêu cực cũng dễ tác động sâu sắc đến tâm hồn của các em.
Bên cạnh sự phát triển về sinh học của não bộ, dưới khía cạnh tâm lý, nhà tâm lý học Robert Kegan (4) giải thích rằng thanh thiếu niên vẫn đang trong quá trình hình thành “bản sắc cá nhân”. Ở giai đoạn này, người trẻ rất coi trọng các mối quan hệ và sự đánh giá của người khác. Giá trị của bản thân các em thường gắn chặt với lời khen, sự công nhận từ cha mẹ, thầy cô và bạn bè. Các em chưa có một “cái tôi tự chủ”, đủ vững vàng để tách mình khỏi những đánh giá của người khác. Vì thế, khi thất bại, bị từ chối, bị chê trách hoặc cảm thấy mình không đáp ứng được kỳ vọng của người khác, nhiều em dễ “đồng nhất” những thất bại ấy với chính bản thân. Lúc ấy, các em có thể nghĩ rằng mình vô dụng, không còn được yêu thương và không còn có giá trị. Nếu không được nâng đỡ kịp thời, cảm giác tuyệt vọng ấy có thể dẫn đến những suy nghĩ có thể gây hại cho bản thân.
Những nghiên cứu trên giúp chúng ta hiểu rằng hành vi tự tử của thanh thiếu niên không chỉ là một quyết định cá nhân, mà còn chịu ảnh hưởng bởi sự phát triển chưa hoàn thiện của não bộ, những tổn thương tâm lý và môi trường sống xung quanh. Vì thế, thay vì chỉ trách móc hay kết án, người lớn cần học cách cảm thông và tự hỏi: Mình đã thực sự lắng nghe người trẻ chưa? Mình đã tạo cho các em một nơi an toàn để chia sẻ chưa?
Để đồng hành và phòng ngừa vấn nạn tự tử ở người trẻ, người lớn có thể tham khảo 3 điều sau:
Thứ nhất, hãy cảm thông thay vì xét đoán.
Khi xảy ra một biến cố đau lòng (tự tử), thay vì chỉ trích, xầm xì; chúng ta cầu nguyện cho các em, yêu thương và đồng hành với gia đình của các em. Đồng thời, người lớn cũng nên nhìn lại chính mình: liệu chúng ta đã vô tình đặt lên vai các em những kỳ vọng quá lớn, hoặc chưa thật sự hiểu những khó khăn mà các em đang phải trải qua?
Thứ hai, hãy kiên nhẫn trong việc giáo dục.
Một cây non cần thời gian để lớn lên và trưởng thành. Cành lá cần cứng cáp và rễ cần bám sâu vào lòng đất, giúp cây đủ sức đứng vững trước gió bão. Người trẻ cũng vậy. Các em cần thời gian để học cách kiểm soát cảm xúc và đưa ra quyết định một cách chín chắn. Người lớn không thể đòi hỏi các em phải suy nghĩ và chịu áp lực như một người đã trưởng thành. Điều các em cần là sự hướng dẫn, khích lệ và đồng hành từng bước.
Thứ ba, hãy xây dựng một mối tương quan gần gũi với người trẻ.
Thay vì chỉ ra lệnh hoặc phán xét, người lớn cần biết lắng nghe, tôn trọng cảm xúc và giúp các em cảm thấy mình luôn được lắng nghe và yêu thương, được đón nhận ngay cả khi thất bại. Cha mẹ, thầy cô và những người làm mục vụ cho người trẻ vẫn có thể đặt ra những yêu cầu và thử thách, nhưng cần phù hợp với khả năng của các em, cần giải thích ý nghĩa của những yêu cầu ấy và luôn sẵn sàng đồng hành, trợ giúp khi các em gặp khó khăn.
Như vậy, việc hiểu biết về quá trình phát triển của não bộ và sự hình thành nhân cách trong giai đoạn thanh thiếu niên là vô cùng quan trọng và cần thiết. Sự hiểu biết này giúp cha mẹ, thầy cô giáo và những người làm mục vụ biết cách yêu thương, hướng dẫn và giáo dục người trẻ một cách phù hợp hơn. Khi người lớn biết lắng nghe, kiên nhẫn và đồng hành, người trẻ sẽ có thêm sức mạnh để vượt qua những giai đoạn khủng hoảng, từng bước trưởng thành và hướng đến một cuộc sống ý nghĩa, hạnh phúc trong tương lai.
(Nguyễn Nam)
Tài liệu tham khảo:
- Thanh Thanh. “Những Con Số Ám Ảnh về Tự Tử và Tai Nạn Giao Thông ở Việt Nam.” Tuổi Trẻ Online. Accessed July 8, 2026. https://tuoitre.vn/plo/nhung-con-so-am-anh-ve-tu-tu-va-tai-nan-giao-thong-o-viet-nam-post847862.html.
- O’Keefe, Theresa. “Making Connections: Neurobiology and Developmental Theory.” In Neuroscience and Christian Formation, edited by Mark Maddix and Dean Blevins. Charlotte, NC: Information Age Publishing, 2016.
- Steinberg, Laurence. Age of Opportunity: Lessons from the New Science of Adolescence. Boston: Mariner Books, 2014.
- Kegan, Robert. In Over Our Heads: The Mental Demands of Modern Life. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1994.
Chỉnh sửa lần cuối:
